تبلیغات
ایران آذربایجانی تورکجه سینین ادبیات اوتاغی - مطالب دیل بیلگیسی
ایران آذربایجانی تورکجه سینین ادبیات اوتاغی
یاشاسین آذربایجان

قونو سلاخلانجی

سلاخلانج

باغلانتیلار

اؤزل یارپاقلار‌

← وبلاق گؤروشلری

  • گؤروشلرین هامیسی :
  • بو گون گؤروشلر :
  • دوننکی گؤروشلر :
  • بو آی گؤروشلر :
  • قاباق آی گؤرو‌شلر :
  • یازارلارین سایی :
  • یازیلارین هامیسی‌نین سایی :
  • سون گؤروش :
  • سون دیَیشمه :

لینکلر‌

امر جومله‌‌سی

امر جومله‌‌سی 

امر، خاهیش، تاکید، طلب، مصلحت، نصیحت، چاغیریش و س. بیلدیرن جومله‌‌لره امر جومله‌‌سی دئییلیر.  

جومله‌‌نین بو نؤع دانیشان شخصین فیکیرلرینی، آرزو و ایسته‌یینی، ایشه، حرکته موناسیبتینی موختلیف چالاردا ایفاده ائدیر؛ مس.: ایلاهی، یاندیق! یاراتدیقلارینا رحمین گلسین! (ه.حاقوئردییئو) چکیل گئت، دینمز اوتور یئرینده. گئت اؤز منزیلینده اوتور. گئت، بالا، آغلینی باشینا جمع ائله و اوتور یئرینده. (ه.حاقوئردییئو) ائی بو آخشامین صاحبی، اوغلومو سنه تاپشیریرام. سن اونون آغلینی قیلینجی، قیلینجینی آغلی کیمی ایتی، باختینی آتی کیمی یویرک، طالعیینی گؤیلر چیراغی کیمی ایشیقلی ائله. (ف.کریمزاده) دایی، منیم ده بیر مصلحتیمه قولاق آسین ده. قوی ابو-سید آرازی کئچسین. (ف.کریمزاده) 

گؤروندویو کیمی، بو جور جومله‌‌لرده اکثراً خیطابلارین ایشتیراکی واجیب اولور.  

شوبهه‌سیز، امر جومله‌‌سینی فورمالاشدیران اساس واسطه‌‌ اینتوناسییادیر. لاکین بورادا دیگر واسطه‌‌لرین - فعلین امر فورماسی‌نین، امر اداتلاری‌نین و امر حؤکمونده ایشله‌دیلن دیگر فعل فورمالاری‌نین دا رولو واردیر.  

امر جومله‌‌لری‌نین خبری اکثراً فعلین امر فورماسیندا اولور؛ مس.: چالیش آرتیق سؤز دانیشما، موشرّف. سوالیما جاواب وئر. (ای.حسینوو) خاهیش ائله‌یک، کؤهنه، تجروبه‌لی تدریس متخصصی کیمی ایضاح ائله‌سین، باشا سالسین سنی. (ای.حسینوو) ایجازه وئر، سننن ائلقیزی کیمی دانیشیم، ملئیکه باجی... گئت بوردان! بیر ده آیاغین دیَمه‌سین قوناقلییا. (ای.حسینوو) اسمه‌سین هیجرانین قارا یئللری، چکین قاراباغدان قارا اللری! (ن.خزری) قوی گونش دونیادا اومیدله یانسین. (ن.خزری) قوروسون قوی بشر اؤز قورورونو! (ن.خزری) باخسین گله‌جه‌یه هر نورلو دوها، قوی اوچسون اینسانلیق مغرور صاباحا. (ن.خزری) 

دیگر فعل فورمالاری‌نین امر چالاریندا ایشلنمه‌سی ایله ده امر جومله‌‌لری یارانیر؛ مس.: عمیگین ائوینه گئتمه‌مه‌لیسن سن. یاخشی اولار کی، بوردان بیرباش گئده‌سن بیزیم مسیمگیله. آمما، دئدیگیم کیمی، اوّلجه مسیمگیله گئده‌سن گرک. دؤزوملو اولمالیسان بو گون. چوخ دؤزوملو! (ای.حسینوو) 

امر جومله‌‌سی فعلین امر فورماسی ایله امر اداتلاری‌نین بیرگه ایشلنمه‌سی یولو ایله داها چوخ فورمالاشیر: قوی قیزلارین اوزو گون کیمی گولسون، کیشی‌نین اوزوندن مردلیک تؤکولسون. (س.وورغون) دی وئر جاوابینی، نه دورموسان، دین! (س.وورغون) قوی آچیلسین مین بیر چیچک، قیزیل گولدن عطیر چکک. (س.وورغون) دی گل دورنالارا بیر شعر دئیک. (س. وورغون) 

بو اداتلار موستقیل امر جومله‌‌لری یارادا بیلمسه ده، موختلیف معنا اینجه‌لیکلری‌نین - تاکید، طلب، خاهیش، تأسف و سایرین گوجلنمه‌سینه سبب اولور.  

امر جومله‌‌لری مصدرلرین کؤمگی ایله ده فورمالاشیر؛ مس.: قاچاق‌مالچیلاری حبس ائتمک! هئچ کسی سرحدی کئچمه‌یه قویماماق! 

'مر جومله‌‌سی' تئرمینی شرطی بیر تئرمیندیر. بئله کی، امر جومله‌‌لری یالنیز تاکید، طلب، حقیقی امر مضمونو ایله محدودلاشمیر، مصلحت، نصیحت، چاغیریش، آرزو، ایستک، تکلیف و س. کیمی رنگارنگ معنالار ایفاده ائدیر. فعلین امر فورماسی‌نین ایفاده ائده بیلدیگی بوتون معنالار امر جومله‌‌لرینده ده مؤوجوددور. اینتوناسییا و امر اداتلاری اونون مضمونونو داها دا گئنیشلندیریر.  

خبر امر فورماسی‌نین بیرینجی شخص تکینده اولدوقدا امر جومله‌‌لری داها چوخ آرزو، ایستک بیلدیریر؛ مس.: 

- نه گزیرسن بوردا؟.. یعنی سن بئله حِساب ائله‌ییرسن کی، تزه‌دن عمی اولاجاقسان اونا؟- اولاجام، قوربان. گلمیشم ائوه آپاریم. خاهیش ائله‌ییرم، قاریشما. (ای.حسینوو) گئدیم بیر آز دا دینجه‌لیم.  

امر جومله‌‌سی‌نین ایفاده ائتیگی معنا متن داخیلینده داها آیدین باشا دوشولور. گلمیشم ائوه آپاریم - جومله‌‌سی‌نین آسیلی کومپونئنتیندن - بوداق جومله‌‌سیندن (ائوه آپاریم) دانیشانین اوزونتولو، یالواریش چالارلی ایستیی، آرزوسو حیسس اولونور.  

خبری امر فورماسی‌نین بیرینجی شخص جمعینده اولان جومله‌‌لرده تکلیف، آرزو، ایستک، مصلحت، چاغیریش، سفربرلیک معنالاری داها چوخ نظره چارپیر: 

گئدک، دوستلار، گئدک هئی آخین-آخین، 

دوشمنی تبریزه قویمایاق یاخین!  

(س.روستم) 

واختدیر، قدح‌لری قالدیراق، دوستلار، 

ایچک تزه ایلین شرفینه بیز!  

(س.وورغون) 

خبری امر فورماسی‌نین ایکی  شخص تکینده اولان جومله‌‌لرین معنا چالارلاری داها زنگیندیر. حقیقی امر، تاکید، طلب معناسی بو جور جومله‌‌لرده داها چوخ موشاهیده ائدیلیر. منطیقی جهتدن ده دوغرودور کی، دانیشان شخص اؤزو اؤزونه و یا اؤزو ده داخیل اولماقلا بیرینجی شخصین جمعینی تمثیل ائدنلره و یا حاقیندا دانیشیلانلارا دئییل، بیلا واسیطه‌‌ قارشیداکینا، دینله‌ینه تاکید و طلبله موراجعت ائدیر؛ بو حال، شوبهه‌سیز، دؤولتچیلیک، ایداره‌چیلیک سیاستی ایله باغلی اولدوغو کیمی، موختلیف حادثه‌‌لرله، اینسانلارین شخصی موناسیبتلری، معنوی-پسیخولوژی کئیفیّتلری ایله ده باغلیدیر؛ مس.: بئله گئتمه! آمان گونودو، بئله گئتمه، دردین آلیم! بدبخت ائله‌مه منی، بئله گئتمه... امینی ده، اؤزونو ده، بیزی ده قانا سالما، دردین آلیم، آمان گونودو! چیخ گئت باکییا، دردین آلیم، چیخ گئت! (ای.حسینوو) جاواب وئر سؤزومه، دوزونو دانیش، جزانی آرتیرار هر بیر آلدانیش! (س.وورغون) باش آپارما، دور! قیزماغین سونوندا فلاکت اولور.(س.وورغون) 

خبری امر فورماسی‌نین ایکی  شخص جمعینده اولان جومله‌‌لرین ده معنا ایمکانلاری زنگیندیر: داوایا گلمه‌میشم من. قورخمایین، سؤز توتسون دیلینیز، ساغ سؤز دئیین منه! (ای.حسینوو) ایله‌نین. گؤزوم سئچمیر دونیانی. گؤزله‌یین بیر آز. (ای.حسینوو) یئکه‌خانا دانیشمایین! عالیم زحمتینه قیمت وئرمک سیزین خؤرگینیز دئییل. (بئش .بابانلی) گلین بو کئفلی ایسکندرین سؤزلرینی یاخشیجا دوشونون و نصیحتینی قبول ائدین... گلین بو کئفلی ایسکندرین سؤزونو ائشیدین و نئجه کی یاتیبسینیز، یاتین...(ج.مممدقولوزاده) باخین! باخین! یاخشی باخین! دقتله باخین! (ج.مممدقولوزاده)  

امر جومله‌‌لری‌نین خبری اوچ  شخصین تکینده و جمعینده اولدوقدا جومله‌‌ یالنیز آیری-آیری شخصلری دئییل، باشقا جانلی و جانسیز وارلیقلاری دا احاطه‌‌ ائدیر؛ مس.: قوی باخسینلار! عمی ایله قارداش‌اوغلونون موناسیبتینی گؤرسونلر! اؤلسونلر! (ای.حسینوو) قیلینج قوربان اینصافا گلسین، قیلینجینی قینا قویسون، چاخ-چوخونو الیندن آلماسین خئیره‌نین. (ای.حسینوو) پارتییا آنجاق ایدئولوژی ایشله مشغول اولمالیدیر، تصرّوفاتا، پلانا، ایقتصادیّاتا قاریشمامالیدیر. (ای.حسینوو) منیم قونشوم حاجینی، گؤزلر اولسون، گؤرمه‌سین! (ه.حاقوئردییئو) اوخوجولار منی باغیشلاسینلار (ه.حاقوئردییئو) بو وینوکوروو جاماعتی داغیتدی. الله اونون ائوینی ییخسین. بالالاری دوزده قالیب دیلنسینلر! (ه.حاقوئردییئو) 

بو میثاللاردا قطعی امرله یاناشی، آلقیش، غضب، اعتراض، شوبهه، مصلحت و س. کیمی معنالار دا واردیر. امری، تاکیدی، آرزو اولونانی یئرینه یئتیرمه‌لی اولان شخص بیلا واسیطه‌‌ صؤحبتده ایشتیراک ائتمیر، لاکین ایشتیراک ائده ده بیلر.  

آیری-آیری شخصلر عذره امر جومله‌‌لری‌نین معنا اینجه‌لیکلری زنگین اولسا دا، خبر بیر  شخص تک و جمعده اولدوقدا آرزو، ایستک، چاغیریش، ایکی  شخص تک و جمعده اولدوقدا امر، تاکید، اوچ  شخصده مصلحت، نصیحت، تکلیف معنالاری داها آیدین نظره چارپیر. امر جومله‌‌لرینده امر، تاکید، طلب معنالاری اولدوقدا جومله‌‌ نیسبتاً یوکسک تونلا، خاهیش، مصلحت، نصیحت معنالاری اولدوقدا آشاغی تونلا تلفّوظ ائدیلیر.

آذربایجان دیلی‌نین اورفوقرافییا لوغتی

آذربایجان دیلی‌نین اورفوقرافییا لوغتی پروقرام فورماسیندا

بو کیچیک پروقرامدا راحتجه سؤزلری آختارا بیلرسز و یا ایسته سه نیز سؤزلری خاص فورمادا فیلتر ائده بیلرسیز

بو پروقرامی حاضیرلاماق  آماجی اودور کی اگر بیر سؤزون یازیلیشیندا شکینیز وار یا دوزون بیلمیرسیز بورادا اؤیرنه بیلرسیز.

هله لیک بو پروقرام لاتین الیفباسیندا حاضیرلانیبدیر ،یاخین گله جک ده تانری نین یاردیملا عرب الیفباسیندا حاضیرلاییب و ائندیرمه بوراخاجاییق

ائندیر-دانلود

اگر بیلگی سایارینیزدا Microsoft .NET Framework Version 2.0 قوشولو دئییل بورادان ائندیره بیلرسیز.

qaynaq :

494.361 - dc 21

AZE

Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti. Bakı, "Lider nəşriyyat",

2004, 728 səh.

Buraxılışa məsul: Əziz Güləliyev

Redaktor: Qərib Qarannı

Texniki redaktor: Rövşən Ağayev

Tərtibatçı-rəssam: Nərgiz Əliyeva

Kompyuter səhifələyicisi: Alianna Duxanina

Korrektorlar: Bətul Eyvazlı

Zeynəb Əmirəliyeva

Gülzaman Qurbanova

فوْنئتیکا(دیلیمیزین اساس قایداسی)

دیلچیلیگین اساس بؤلمه‌لریندن بیری اوْلان فوْنئتیکادا دانیشیق سسلری اؤیره‌نیلیر. آهنگ قانونو، هئجا و وۇرغو دا فوْنئتیکانین مؤوزولارینا داخیلدیر.

دانیشارکن تلفّوظ ائتدیگیمیز سسلر دانیشیق سسلری آدلانیر. بۇ سسلر دانیشیق عضولری‌نین کؤمیی ایله یارانیر. دوْداقلار، دیل و سس تئللری دانیشیق سسلری‌نین یارانماسیندا داها فعال ایشتیراک ائدیر. دانیشیق سسلرینی تلفّوظ ائدیر و ائشیدیریک. یازیدا اوْنلار حرفلرله ایشاره اوْلونور. حرفلری ایسه گؤرور و یازیریق. سسلری حرفلردن فرقلندیرمک اۆچون درسلیک کیتابلاریندا اوْنلار بؤیوک مؤتریزه ایچریسینده وئریلیر. مثلا: [آ]

دانیشیق سسلری فرقلی خۆصوصیتلرینه گؤره ایکی نؤوه بؤلونور: سایتلر، سامیتل

سایتلر آغیز بوْشلوغوندا سربست و مانع‌سیزتلفُوز اوْلونور. بۇنا گؤره ده اوْنلار آیدین شکیلده و آوازلاسسله‌نیر. سایتلرین داها بیر خۆصوصیتی هئجا عمله گتیرمه‌سیدیر.

سامیتلرین تلفّوظونده ایسه آغیز بوْشلوغوندا مۆختلیف مانعه‌لر اوْلور.


سایتلرین بؤلگوسو

دیلیمیزده 9 سایت سس وار: [آ a]، [ائ e]، [ه ə]، [ای i]، [اێ ı]، [اوْ o]، [اؤ ö]، [اۇ u]، [اۆ ü]. یارانما وضعیتینه گؤره سایتلرین آشاغیداکی اۆچ بؤلگوسو وار. 

1. دیلین آرخا و اؤن حیصه‌سینده دئییلمه‌سینه (دیلین اۆفوقو وضعیتینه) گؤره:

قالین سایتلر: [آ a]، [اێ ı]، [اوْ o]، [اۇ u]

اینجه سایتلر: [ائ e]، [ای i]، [ه ə]، [اؤ ö]، [اۆ ü]

2. دیلین اۆست داماغا دوْغرو یۇخاری قالخماسی و نیسبتا آشاغی ائنمه‌سی وضعیتینه (دیلین شاقولی وضعیتینه) گؤره:

قاپالی سایتلر: [اێ]، [ای]، [اۇ]، [اۆ]

آچیق سایتلر: [آ]، [ائ]، [ه-]، [اوْ]، [اؤ]

قاپالی سایتلرین تلفّوظونده آلت چنه یۇخارییا دوْغرو قالخیر و آغیز بوْشلوغو دارالیر. (بۇنا گؤره ده اوْنلارا دار سایتلر ده دئییلیر). بۇ سایتلری آسان یاددا ساخلاماق اۆچون دیلیمیزده‌کی دؤرد جۆر یازیلان شکیلچیلری (-چی، -چی، -چۇ، چۆ،-لێق،-لیک،-لۇق، -لۆک و س) یاددا ساخلاماق لازیمدیر. بئله شکیلچیلرین ترکیبینده قاپالی سایتلر ایشتیراک ائدیر. آچیق سایتلرین تلفّوظونده ایسه آلت چنه آشاغی دۆشور و آغیز بوْشلوغو گئنه‌لیر. (بۇنا گؤره ده اوْنلارا گئن سایتلر ده دئییلیر).

3. دوْداقلارین وضعیتینه گؤره:

دوْداقلانان سایتلر [اوْ]، [اؤ]، [اۇ]، [اۆ]

دوْداقلانمایانسایتلر: [آ]، [ائ]، [ه]، [اێ]، [ای].

دوْداقلانان سایتلرین تلفّوظونده دوْداقلار بیر قدر ایره‌لییه گلیر و دایروی شکیل آلیر. دوْداقلانمایان سایتلرین تلفّوظونده ایسه بۇ حال باش وئرمیر.

سایت سسلرین نؤولرینی آشاغیداکی جدولده داها آیدین شکیلده گؤرمک اوْلار:                    

 

آچیق

 

قاپالی

 

 

قالین

اینجه

قالین

اینجه

دوْداقلانمایان

آ

ائ،ه

اێ

ای

دوْداقلانان

اوْ

اؤ

اۇ

اۆ

        

جدولدن گؤروندویو کیمی، هر بیر سایتین اۆچ نؤوع وار. مثلا: [آ] سایتی قالین، آچیق، دوْداقلانمایان؛ [اۆ] سایتی اینجه، قاپالی، دوْداقلاناندیر.


بعضی سایتلرین اۇزون تلفّوظو

دیلیمیزده، اساساً، عرب منشأ‌لی بیر سێرا سؤزلر وار کی، اوْنلاردا بعضی سایتلر بیر قدر اۇزون تلفّوظ اوْلونور.

مثلا: عاریف، عالیم، صابیر، شیکایت، افسانه سؤزلرینده‌کی [آ:] سسی؛ اعتبار، اعلان، نعمت سؤزلرینده‌کی [ائ:] سسی؛ مٶعجزه‌،، شؤله، معتبر سؤزلرینده‌کی [اؤ:] سسی؛ معنا، بعضی، تتیل سؤزلرینده‌کی [ه:] سسی اۇزون تلفّوظ اوْلونور. گوْروندویو کیمی، [ائ]، [ائ]، [اؤ] سایتلری‌نین اۇزون تلفّوظ ائدیلدیگینی بیلدیرمک اۆچون یازیدا چوْخ واخت بۇ سایتلردن سوْنرا آپوْستروْف(چیخاریلیب) ایشاره‌سی قوْیولور.

بئزی سؤزلرده [ای]، [اۇ] و [اوْ] سایتلری ده اۇزون تلفّوظ اوْلونور. مثلا: وثیقه‌، حقیقت، زینت سؤزلرینده [ای] سایتی؛ فۆضولی، مۇسیقی، خۆصوصی سؤزلرینده [اۇ] سایتی اۇزون تلفّوظ اوْلونور. دوْوشان، سوْنرا، دوْوغا، لوْوغا و س. کیمی سؤزلرده [اوْ] سایتی اۇزون تلفّوظ اوْلونور. بئله سؤزلرده اوْ حرفیندن سوْنرا گلن و سامیتی (بضا ده ن سامیتی) تلفّوظده دۆشور [دوْ:وشان]، [سوْ:را]، [لوْ:غا] عینی حال تؤوبه‌، لؤوبر، بنؤوشه و س. کیمی سؤزلرین تلفّوظونده ده باش وئریر: [تؤ:به]، [ل:.بر]، [به:نؤوشه].

دیلیمیزده‌کی [1] و [اۆ] سایتلری ایسه اۇزون تلفّوظ اوْلونمور.

قوْشا سایتلی سؤزلرین یازیلیشی و تلفّوظو

دیلیمیزده بعضی سؤزلر وار کی، اوْنلاردا ایکی سایت سسی ایفاده ائدن حرفلر یاناشی گلیر. بئله سؤزلر قوْشاسایتلی سؤزلر آدلانیر. قوْشاسایتلی سؤزلرین چوْخونون یازیلیشی و تلفّوظو فرقله‌نیر. بۇ آشاغیداکی قایدادا اوْلور

1. عینی جینسلی قوْشا سایتلری ایفاده ائدن ایکی حرف بیر اۇزون سایت کیمی تلفّوظ اوْلونور. مثلا: ساعت — [سا:ت]، معاش- [ما:ش]، جاماعت — [جاما:ت]، تأسف — [ته:سسوف]، متبه — [متبه:]، بدیی- [بدی:]، طبیعی — [تبی:] و س.

2. ترکیبینده آ ای ai، ائ ای ei، ای ائ ie، (بضا ده ای اوْ io، ای ا ia، ائ ه eə، ائ ا ea) حرف بیرلشمه‌لری اوْلان سؤزلر بۇ سایتلر آراسینا ی سامیتی علاوه‌ اوْلونماقلا تلفّوظ ائدیلیر. مثلا: عائله‌ [آییله]، دایما — [داییما]، ضعیف — [ضییف]، سیده — [سییده]، طبیعت — [طبییت]، مۆدافعه‌ — [مۆدافییه]، رادیوْ — [رادییوْ]، دیالوْق — [دییالوْق]، ایاشه — [اییاشه]، مانعه — [مانییه].

3. ترکیبینده ه ا، اۆ ا، اۆ ه حرف بیرلشمه‌لری اوْلان سؤزلرده بیرینجی سایت دیَیشیلیر، ایکینجیسی ایسه بیر قدر اۇزون تلفّوظ ائدیلیر. مثلا: سعادت — [ساادت]، فعالیات — [فا:لییت]، مۆاوین [ماوی]، مۆعالیجه‌ — [مالیجه]، مۆعیین — [میین]، مۆعللیم — [مَللیم] و س.

قئید 1: الیاغا، عمی اوْغلو الیاچیق، باجی اوْغلو، دایی اوْغلو، خالا اوْغلو، باشیاچیق و س. کیمی قوْشاسایتلی مۆرککب سؤزلرین تلفّوظونده ده یاناشی گلن سایتلردن بیرینجیسی دئییلمیر، لاکین ایکینجیسی اۇزون تلفّوظ اوْلونمور:الیاغا — [الاغا، عمی اوْغلو — [عموْغلو]، الیاچیق — [الاچیخ]، باجی اوْغلو — [باجی اوْغلو]، خالا اوْغلو — [خال اوْغلو] و س.

قئید 2: شۆار، شجاعت، مجموعه‌، سۇال، مطبوعات، سئانس، براعت، شۆرا، ریایت و س. کیمی قوْشاسایتلی سؤزلرده بۇنلارین هئچ بیری باش وئرمیر.


آهنگ قانونو

آهنگ قانونو دیلیمیزین اساس فوْنئتیک قانونودور. سؤزده قالین و اینجه سایتلرین آهنگینه، بیر-بیرینی ایزله‌مه‌سینه آهنگ قانونو دئییلیر.

آهنگ قانونونا گؤره سؤز قالین سایتلی هئجا ایله باشلاییرسا، سوْنراکی هئجالار دا قالین سایتلی اوْلور. مثلا: یا+زی+چی+لار. عینی حال اینجه سایتله باشلانان سؤزلره ده عایددیر. مثلا: ه-کین-چی-له-ری-میز. اصل آذربایجان سؤزلری آهنگ قانونونا تابع اوْلور(ایشیق، ایلان، ایلغیم، اینام، ایراق، ایلخی، ایلدیریم، ایلیق، ایشارتی و س. کیمی بیر نئچه سؤز استثنادیر). بیر چوْخ آلینما سؤزلرده ایسه آهنگ قانونو پوْزولور. مثلا: عالیم، وفا، کیتاب، دۆنیا، بۆروْ و س.

آهنگ قانونو کؤک و شکیلچی آراسیندا داها مؤحکم و ثابت (دیَیشمز) اوْلور. بئله کی، هر هانسی بیر سؤزه اؤز دیلیمیزه مخصوص شکیلچی آرتیرساق، اوْ، حؤکمن سؤزون سوْن هئجاسی‌نین آهنگینه اۇیوشمالیدیر. مثلا: کی-تاب+دا، تی-یا-ر+چی+لر و س.

قئید: اصل آذربایجان سؤزلریندن عبارت اوْلان بعضی مۆرککب سؤزلرده ده آهنگ قانونو پوْزولور. مثلا:دوقوسو، قۇشوزومو، گۆنه باخان، گۆنای، آیبه‌نیز و س.

هئجا

تلفّوظ زامانی سؤزون آسانلیقلا بؤلونن حیصه‌لرینه هئجا دئییلیر.مثلا: و-طن، آ-زاد-لێق، دیل-چی-لیک و س. هئجانین اساسیندا سایتلر دایانیر. سؤزده نئچه سایت سس وارسا، اوْ قدر ده هئجا اوْلور. هئجا بیر سایتدن ده عبارت اوْلور. مثلا: آ-نا، اۆ-رک، ما-آ-ریف و س. سؤزو سطردن ستره کئچیررکن بیر حرفدن عبارت اوْلان هئجانی سترین سوْنوندا ساخلاماق و یا یئنی ستره کئچیرمک اوْلماز.


وۇرغو

سؤزده هئجالاردان بیری‌نین اوْ بیرینه نیسبتن داها قۆوتلی دئییلمه‌سی وۇرغو آدلانیر. اۆزرینه وۇرغو دۆشن هئجا وۇرغولو هئجا آدلانیر. دیلیمیزده‌کی سؤزلرین چوْخوندا وۇرغو سوْن هئجاداکی سایت سسین اۆزرینه دۆشور. مثلا: آذربایجان، آزادلیق، ایستیقلالیت و س. بایاق، دۆنن، بیلدیر، نییه، نئجه، سا`نکی، آنجاق و س. کیمی اصل آذربایجان سؤزلرینده، ائلئجه ده اۆستونلوک درجه‌سینده اوْلان صیفتلرده: (گؤمگؤی، ساپساری، قۇپقورو و س.) وۇرغونون ایلک هئجانین اۆزرینه دۆشمه‌سی استثنادیر.

بعضی سؤزلرده وۇرغونون یئرینی دیَیشمه‌سی ایله معنا دا فرقله‌نیر. مثلا: آلین (ایسیم — بدن عضوو) – آلین (فعل)، گۆلدور (چیچکدیر) –گولدور (فعل)، دیمدیک (ایسیم) — دیمدیک (صیفت) و س.

سؤزده وۇرغونون یئرینی مۆعیین ائتمک اۆچون سؤزو هئجایا آییرمادان وۇرغونو اول بیرینجی هئجانین، سوْنرا ایکینجی، داها سوْنرا ایسه اۆچونجو هئجانین اۆزرینده دئمک لازیمدیر. مثلا: ق`رنفیل، قر`نفیل، قرنفی`ل آیدیندیر کی، بۇ سؤزده وۇرغو سوْنونجو هئجانین اۆزرینه دۆشور.

قئید: یۇخاریدا قئید اوْلوندوغو کیمی دیلیمیزده‌کی بعضی سؤزلرده اۇزون تلفّوظ اوْلونان سایتلر واردیر. مثلا: عادیل، صابیر، لاقئید،حکیم، مئمار، معنا، شؤله و س. بۇ سؤزلرین هامیسیندا وۇرغو سوْنونجو هئجایا دۆشور. دئمه‌لی، سایتین اۇزون تلفّوظ اوْلونماسی هئچ ده اوْ دئمک دئییل، همین هئجا وۇرغولو اوْلمالیدیر. نادیر حاللاردا ایسه اۇزون سایتلی هئجا ایله وۇرغولو هئجا اۆست-اۆسته دۆشور. مثلا:سوْنرا — [سوْ:را]، بعضی- [به:زی] و س.

سؤزلرین دۆزگون دئییلیش قایدالارینی اوْرفوْئپییا، دۆزگون یازیلیش قایدالارینی ایسه اوْرفوْقرافییا اؤیره‌نیر. اوْرفوْئپییا لۆغتینده سؤزلرین دۆزگون تلفّوظ شکیللری، اوْرفوْقرافییا لۆغتینده ایسه دۆزگون یازیلیش فوْرمالاری وئریلیر.

شاگیرد اولمامیش موعللیم اولمایاق!

شاگیرد اولمامیش موعللیم اولمایاق!
 دیلیمزده رسمی ائییتیم(تحصیل) آلما ایمکانی اولمادیغینا رغمن، دیلمیزی اؤیره‌نیب باشقالارینا دا اؤیرتمک بیزه بورجدور.
آنجاق بیریسینه دیل اؤیرتمه یین بیرینجی شرطی قایدالاری  دقیق بیلیب منیمسه‌مکدیر.چوخلاری هله ده تورکجه نی دانیشدیقلاری کیمی یازماغی دوشونورلر. یعنی بوتون دیللرده رسمیته تانینان ایستاندارد طرزی تورکجه ده رسمیته تانیمیر یا اصلا اونون لوزومونو حیس ائتمیرلر. طبیعی کی بیر دیلین بوتون دانیشانلاری اونو دانیشدیقلاری و شیفاهی طرزده یازسالار گئت-گئده بیر بیرلری نین یازیلارینی باشا دوشمکده چتینلییه اوغرایاجاقلار.  او اوزدن شهردن شهره فرقلی اولان گؤزل دئییملر(لهجه لر) رسمی و ایستاندارد یازینی انگلله مه سین دئیه، بیر سیرا اورتاق قایدالاری گرزله مه‌ییمیز گره‌کیر. بو قایدالاری دیلچیلر، اسکی متنلردن ال ده ائدیب اوزون سوره تدقیقاتین سونوجو کیمی بیزه تقدیم ائتمیشلر.   ایندی بو تدقیقاتا گوونیب یازاندا اونون سونوجلارینی گؤز اؤنونه آلماق بیزیم ایشیمیز!
دیلیمیزده گؤزله‌نیلمکلری گرکن نئچه اساس قایدا:
1-صامیت(سس سیز) و صایت(سسلی)  سسلر
2-صایتلرده ، قالین و اینجه اولماغی
3-بعضی صایتلر هارادا دَییشیلر
4-مصدر (آنا سؤز) کی چوخ یئرده یانلیش اولور مثلا:
آذربایجان تورکجه سینده سس قایداسی نا گؤره (اینجه یا قالین)ماق و مک ایله مصدر دوزه لر آمما هر کس اؤز سلقه سیله مصدر دوزلتدیر.اؤرنک :«دئ» فعلی نین سون حرف اینجه اولماغا گؤره مصدری دئمک اولار ، بونو چوخ یئرده دئماق یا دئماخ یازیرلار و حتی بونون اوستونده بحث ائدیرلر کی هانکی سی دوزدور.
5-فعل لرین صرفی کی چوخ یئرده یانلیش یازیلیر.
و...
و چوخ یانلیشلار کی یازیلاردا گئدیر کی بورادا اونلاری سایماق اولماز.
بوتون بونلاری واخت قویوب بیر ایکی  کیتاب اوخوماقلا  اؤیرنمک اولار
دیلیمیزی دوز یازیب اوخوماغی هر کسه واجیبدیر و اونلارا کی ایسته ییرلر باشقالارینا تورکجه اؤیرتسینلر هر شئی واجیب و اؤنملی دیر
چون بیز دیلمیزین قایدالارین دوزگون بیلمه سک و باشقالارینا یانلیش اؤیرتسک دیلمیزین آردان گئتمه ینه چوخ یاردیم ائتمیشیک  تا اینکیشافینا.
وایندی نت ده چوخلو کیتاب تاپماق اولار کی دیل قایدالارین دوز اؤیره دیرلر و اونلارین یانلیشی چوخ آزدیر
بیزده سیزده نئچه قایناق وئریریک تا ایسته سز بونلارداندا فایدالانا بیلرسیز
1-آموزش زبان ترکی آذربایجانی(با خط عربی و لاتین به صورت تکمیلی) یازار:علی محمدی

ائندیر(دانلود)

2-تورک دیلی- یازی قوراللاری(تهران سمیناری،پورفسور جواد هیئت سمینار باشقانی)

ائندیر(دانلود)
3.آذری درگیسینین 16و 17-جی سای اولاراق تقدیم اولان «دستور زبان آذربایجانی»،1386

جومله‌نین تسنیفی

جومله‌نین تسنیفی

آذربایجان دیلینده جومله‌ بیر نئچه جهتدن، بیر نئچه پرینسیپ اساسیندا تسنیف ائدیلیر. بونلارین بیر قیسمی عومومی کاراکتئر داشیییر، هر جور قورولوش خصوصیتلرینه مالیک اولان جومله‌لری احاطه‌ ائدیر (مثلا، جومله‌نین مقصد و اینتوناسییایا، قورولوشونا، موداللیغا گؤره تسنیفی)، بیر قیسمی ایسه (ترکیبه، یعنی باش عضولره گؤره، ایکینجی درجه‌لی عضولرین ایشتیراک ائدیب-ائتمه‌مه‌سینه گؤره و س.) یالنیز ساده جومله‌لره عایددیر. لاکین بوتون تسنیف پرینسیپلری عومومیلیکده ستروکتور-سئمانتیک جهته اساسلانیر، یعنی بوتون حاللاردا جومله‌نین معنا و قورولوش خصوصیتلری نظره آلینیر.

منطیقی-سینتاکتیک عضولنمه ایمکانلارینا گؤره جومله‌نین تسنیفی. بو پرینسیپه اساساً ایشلتدیگیمیز بوتون جومله‌لر ایکی قروپا آیریلیر:

عضولنن جومله‌لر؛

عضولنمه‌ین جومله‌لر.

فیکرین اساس ایفاده واسطه‌لری عضولنن جومله‌لردیر. عضولنمه‌ین جومله‌لر ده یالنیز عضولنن جومله‌لرین کؤمیی ایله (بعضا ده سیتواسییا ایله) معنا ایفاده ائدیر. مثلا، آیریلیقدا گؤتورولن ' بلی' جومله‌سی هئچ بیر کونکرئت معنا ایفاده ائتمیر. یالنیز متن شرایطی بو جور جومله‌لره کونکرئت مظمون وئره بیلیر: -ائوه گئده‌جکسینیزمی؟ - بلی.

ساده و مورککب جومله‌لرین بوندان سونراکی بوتون نؤولری، بوتون تسنیف پرینسیپلری عضولنن جومله‌لره عایددیر. عضولنمه‌ین جومله‌لرین ایسه یالنیز ایکی نؤع واردیر: سؤز-جومله‌لر، ووکاتیو جومله‌لر.

جومله‌نین مقصد و اینتوناسییایا گؤره تسنیفی. هر بیر جومله‌ موعیین مقصدله ایشله‌دیلیر. اینسانین نورمال دانیشیق مقصدی اوچ ایستیقامتده اولور: معلومات وئرمه، سوروشوب-اؤیرنمه، تاکید-طلب. بو اوچ جهت شیفاهی نیطقده اینتوناسییانین کؤمیی ایله موعیینلشیر: مقصد اینتوناسییانی دوغورور، اینتوناسییا ایسه مقصدین گؤستریجیسینه چئوریلیر. اونا گؤره ده جومله‌نین ' فونکسیونال تسنیفی' حساب اولونان بو تسنیفده هم مقصد، هم ده اینتوناسییا نظره آلینیر؛ مثلا: معلم گلیر. معلم گلیر؟ معلم گلسین.

آردین اوخو

جومله‌

 

جومله‌

جومله‌ و اونون علامتلری

جومله‌ دیلین داخیلی قانونلاری اساسیندا فورمالاشان و بیتمیش فیکیر ایفاده ائدن سینتاکتیک واحیددیر. جومله‌ فیکیر موبادیله‌سی و ان موهوم اونسیت واسطه‌سیدیر.

جومله‌ هر بیر دیلین اؤز داخیلی قانونلاری اساسیندا فورمالاشیر. آذربایجان دیلی آققلوتیناتیو دیللردن اولدوغو اوچون بو دیلده حال شکیلچیلری و فعلین تسریف فورمالاری جومله‌نین قورولماسیندا موهوم رول اویناییر: سؤزلر موختلیف شکیلده دیَیشه‌رک علاقه‌له‌نیر و دانیشانین مقصدیندن آسیلی اولاراق جومله‌نین لازیمی شکیلده فورمالاشماسینا سبب اولور. دیلین داخیلی قانونلاری دئدیکده، جومله‌ده ایفاده اولونان مودال موناسیبت، خبرده اؤزونو گؤسترن پرئدیکاتیولیک علامتلری و شیفاهی نیطقده دیلین اؤزونه‌مخسوس سجیوی اینتوناسییا خصوصیتلری احاطه‌ اولونور.

آردین اوخو

آذربایجان تورکجه سی نین الیفباسی

A   a

آ   ا

B   b

 بـ   ب

C   c

جـ   ج

Ç   ç

چـ   چ

D   d

د

E   e

ائـ   ئـ   ئ

Ə   ə

ا   ـَ   ه   ـه

F   f

فـ   ف

G   g

گ

Ğ   ğ

غـ   غ

H   h

هـ   (حـ   ح)

X   X

خـ   خ

I   ı

اێ   ێ

İ   i

ای   ی

J   j

ژ

K   k

ک

Q   q

قـ   ق

L   l

ل

M   m

مـ   م

N   n

نـ   ن

O   o

اوْ   وْ

Ö   ö

اؤ   ؤ

P   p

پـ   پ

R   r

ر

S   s

س(ص   ث)

Ş   ş

شـ   ش

T   t

ت

U   u

اوُ   وُ

Ü   ü

اۆ   ۆ

V   v

و

Y   y

یـ   ی

Z   z

ز(ض   ظ   ذ)

پارانتز ایچنده گؤستریلن حرفلر آنجاق عرب کؤکلو سؤزلرده و بعضاً فارسجا سؤزلرده یازیلیر، میثال اوچون:

ظالیم ، اذیّت ، ضربه ، ثوریّا ، صاباح ، صولح ،حوریّت ، مدّاح ، صراف ،گوذشت

آذربایجان تورکجه سینین دیل بیلگی سی

کیتابین آدی : آذربایجان تورکجه سینین دیل بیلگی سی

کیتابین آدی فارسجا : آموزش زبان ترکی آذربایجانی(با خط عربی و لاتین به صورت تکمیلی)

یازان : علی محمدی

اولچوسو :  1 مگا بایت

الیفبا : عرب الیفباسی

دیل : آذربایجان تورکجه سی

صفحه لرین سایی : 211 صفحه

ایندیر(دانلود)

تورک دیلی- یازی قوراللاری

 کیتابین آدی : تورک دیلی- یازی قوراللاری

یازان : تهران سمینار(پورفسور جواد هیئت سمینارین باشقانی)

اولچوسو : 578 کیلو بایت

الیفبا : عرب الیفباسی

دیل : آذربایجان تورکجه سی

صفحه لرین سایی : 29 صفحه

ایندیر(دانلود)

وبلاقا گؤره

بو دیل دنیزدی سیزین تک صدفده اینجیسی وار
قیزیلدی سیزده اولان اوزگه‌نین اگر میسی وار
دئسزکی اودلو دیاردی بیزه وطن یاراشار
بیزیم اوجاقلارین آنجاق کور ائیله‌ین هیسی وار
"عقیل"
وبلاق مودیری : نژادمحمد

سون یازیلار

آختارماق

یازارلار

Page Rank بالاجا خوخان آذربایجان تورکجه سینده ایسلام دینی و قرآن کریم