تبلیغات
ایران آذربایجانی تورکجه سینین ادبیات اوتاغی - مطالب آذربایجان ادبی شخصیت لری
ایران آذربایجانی تورکجه سینین ادبیات اوتاغی
یاشاسین آذربایجان

قونو سلاخلانجی

سلاخلانج

باغلانتیلار

اؤزل یارپاقلار‌

← وبلاق گؤروشلری

  • گؤروشلرین هامیسی :
  • بو گون گؤروشلر :
  • دوننکی گؤروشلر :
  • بو آی گؤروشلر :
  • قاباق آی گؤرو‌شلر :
  • یازارلارین سایی :
  • یازیلارین هامیسی‌نین سایی :
  • سون گؤروش :
  • سون دیَیشمه :

لینکلر‌

عاریف شیروانی

عاریف شیروانی
XVIII عصر شیروان شاعر‌لریندن‌دیر. س.مومتاز اونون لاحیج‌دان اولدوغونو و
شیروان‌لی مصطفی خان دؤورونده یازیب-یاراتدیغینی مویینلش‌دیرمیش‌دیر.
عاشقانه قزل‌لری و هجو‌لری معلومدور.
 

محمّد امانی

محمّد امانی
XVII عصرده یاشامیش, ئوزون بیر عومور یولو کئچمیش‌دیر. اثر‌لرین‌دن و صادق
بی افشارین “مجمول-خواس” تزکیرسین‌دن معلوم اولور کی, امانی صفوی
سارایینا یاخین عمیر‌لر‌دن اولوب. شاعرین آذربایجان دیلینده یازدیغی شعر‌لر
“دیوان”ینین یئگانه معلوم نوسخه‌سی لوندونون بریتانییا موزئیینده ساخلانیلیر.
کلاسسیک شعر اوسلوبوندا یازدیغی شعر‌لر‌دن باشقا امانی بیر سیرا خالق شعری
اوسلوبوندا یازدیغی قوشما, گرای‌لی و بایاتی‌لارین مؤلفی‌دیر.

 

نیشات شیروانی

نیشات شیروانی
XVIII عصر آذربایجان ادبییاتی تاریخینده فوزو‌لی عنعنه‌لرینی داوام ائتدیرهن,
آنادیل‌لی پوئزییامیزدا اوزونمخصوص دستی-خطتی اولان ایستئداد‌لی صعنتکار‌لاریمیز‌دان
بیری ده نیشات شیروانی‌دیر. حیات و یارادیجیلیغی حاقیندا معلوماتیمیز
آزدیر. اثر‌لرین‌دن معلوم اولور کی, شاعر شاماخی شهرینده آنا‌دان اولموش, سونرا‌لار
نه سببدنسه اورانی ترک ائدرک سالیان شهرینه کؤچموشدور. آکادئمیک
حمید آراسلینین فیکرینجه, نیشات شیروانی XVIII عصرین بیرینجی یاری‌سیندا یاشاییبیارا‌دان
آذربایجان شاعر‌لری ایچریسینده ان شؤهرتلیسی‌دیر.

 

قطران تبریزی

آذربایجانین بوتون شرقده شؤهرت قازانان شاعر‌لرین‌دن بیری, سارای ادبییاتینین ایلک گؤرکم‌لی نومایندسی قطران تبریزی‌دیر. قطران تبریزی 1012-جی ایلده تبریز یاخینلیغینداکی شادی-آباد کندینده آنا‌دان اولموشدور. شاعرین تام آدی ابو منصور قطران جیلی آذربایجانی‌دیر. ایلک تحصیلینی شادی-آباددا آلمیش, سونرا تبریزده اوخوموشدور.

او زامان آذربایجاندا بیر نئچه فئودال دؤولت قورومو واردی. بون‌لار‌دان بیری ده پایتاختی گنجه‌ده اولان شددادی‌لر دؤولتی ایدی. عرب خیلافتی‌نین چیچکلندییی دؤور‌لرده گنجه موسلمان عالمی‌نین شیمالیندا ایری مدنییت مرکزینه چئوریلیر. بورادا ئونیوئرسیتئت‌لر, مکتب‌لر, فردی و اجتماعی کیتابخانا‌لار, رسدخانا و طیبب مرکز‌لری فعالیت گؤستریر. موسلمان مدنییتی قونشو خریستیان دؤولت‌لرینه محض بورا‌دان یاییلیر. شرقین بیر چوخ اولکه‌لرین‌دن عالیم‌لر, شاعر‌لر, مئمار‌لار, صعنتکار‌لار گنجیه آخیشیر. قطران دا تحصیلینی باشا ووردوق‌دان سونرا بورایا گلیر. او, تئزلیکله گنجه‌ده شددادی‌لرین سارایینا دعوت اولونور و آز بیر واختدا بؤیوک نفوذ قازانیر. همین دؤورده اولکه‌نین باشیندا ابدولحه‌سن لشکری دوروردو و طبیعی کی, قطران دا بیر چوخ شعر‌لرینی اونا و اونونلا علاقه دار باش وئرمیش حادثه‌لره حصر ائدیر. بو شعر‌لر‌دن چیخیش ائدرک, قطرانین گنجه‌ده یاشادیغی دؤورو مویینلش‌دیرمهک مومکوندور. شعر‌لرین‌دن بیرینده قطران رووادی‌لر دؤولتی‌نین باشچیسی ابو مانسور وحسو‌دانین ابدولحه‌سن لشکری‌نین قوناغی کیمی گنجیه گلیشین‌دن دانیشیر. قطران یارادیجیلیغینی آراش‌دیران عالیم‌لرین فیکرینجه, بو گؤروش 1035-1040-جی ایللر آرا‌سیندا باش وئره بیلردی. 1042-جی ایلده ایسه شاعر آرتیق تبریزده شهرین یاریسینی یئرله یئکسان ائتمیش دحشت‌لی زلزله‌نین شاهیدی اولموشدو. دئمه‌لی, قطران تبریزه بو طبیعی فلاکت‌دن اول قاییتمیشدی. لاکین بیر چوخ تدقیقاتچی‌لار قطرانین گنجیه زلزله‌دن سونرا گلدییینی ادعا ائدیر‌لر. گؤرونور, شاعرین یئنی‌دن گنجیه دؤنوشونو ده استثنا ائتمک اولماز. 1046-جی ایلده قطران تبریزده بؤیوک ایران شاعری و فیلوسوفو ناصر خوسروولا گؤروشور. ناصر خوسروو اوزونون مشهور "سفرنامه" اثرینده قطران آدلی گؤزل بیر شاعرله گؤروشدویونو قئید ائدیر.

قطران بیر مدت ناخچیواندا, یئر‌لی حاکم‌لرین سارای‌لاریندا یاشادیق‌دان سونرا وطنی تبریزه دؤنور. قطران تبریزی هله ساغلیغیندا ایکن ایستئداد‌لی شاعر, مودریک فیلوسوف و عالیم کیمی بیر چوخ اولکه‌لرده شؤهرت قازانیر. اوزونون یازدیغینا گؤره, اونو خوراساندا و ایراقدا یاخشی تانیییر و سئویردی‌لر.

قطران "تؤوسنامه", "قوشنامه", "وامیق و ازرا" آدلی اثر‌لرین, هابئله اسا‌سن قسیده‌لر‌دن عبارت ایری هجم‌لی دیوانین مؤلفی‌دیر.
ایی عصرده یاشامیش اورتا آسییا شاعری رشید وتوات یازیر کی, او عومرو بویو بیرجه حقیقی شاعر تانیمیش‌دیر-حکیم (مودریک) قطران تبریزینی.

قطران پوئزییا ایله گنج یاش‌لارین‌دان مشغول اولماغا باشلامیش و بو ساحهده بؤیوک یارادیجیلیق ئوغور‌لاری قازانمیشدی. شعر یارادیجیلیغیندا اساس یئری دؤورون موختلیف حؤکمدار‌لارینی تعریف ائدن قسیده‌لر طوطور. بو اثر‌لر مواصیر اوخوجو و تدقیقاتچی‌لار اوچون قسیده‌لرده مده اولونان قهرمان‌لارین سارای‌لاریندا باش وئرن تاریخی حادثه‌لری اویرنمک و آنلاماق باخیمین‌دان چوخ قییمتلی‌دیر. مثال اوچون, قطران تبریزی‌نین شعر‌لرینده اوغوز‌لارین آذربایجانا بیر نئچه یوروشو اوز عکسینی تاپمیش‌دیر کی, همین معلومات‌لار ایندی بیزیم اوچون بؤیوک احمییت داشیییر. اونون تبریز ذلزلسینه حصر اولونموش شعری قطرانا شؤهرت گتیرمیش‌دیر.

اورتا عصر منبعه‌لرینه اساسلانان آذربایجان تدقیقاتچی‌لاری قئید ائدیر‌لر کی, قطران تبریزی فارس لئکسیکوقرافییاسی تاریخینده فارس دیلی‌نین ایلک ایضاه‌لی لوغتی‌نین یارادیجیسی اولموشدور. بو بارده "لوغتی-فورس" ("فارس لوغتی") مؤلفی, شاعر و ترتیبچی اسدی توسی (خی عصر), "سیحاحول-فورس" مؤلفی محمّد ابن هیندوشاه ناخچیوانی (خییی عصر) و باشقا‌لاری یازمیش‌لار.

مشهور ایران شاعری ناصر خوسروو الوی آدینی چکدیییمیز "سفرنامه"سینده قطرانین لوغت اوزرینده ایش پروسئسینی بئله تصویر ائدیر: "تبریزده من قطران آدلی بیر شاعرله گؤروشدوم. 0, آوازلا یاخشی شعر اوخویور, آنجاق فارس دیلینی پیس بیلیردی. او, دقیقی و منجیقین دیوان‌لارینی منه گتیریب, آوازلا اوخودو و آنلاشیلمایان سؤز‌لری ایضاه ائتمییمی خاهیش ائلدی. سونرا منیم ایضاهات‌لاریمی قئیده آلیب, اوز شعر‌لرینی اوخودو." اکثر عالیم‌لر ناصر خوسرووون بو فیکیر‌لرینی اونونلا ایضاه ائدیر‌لر کی, فارس (دری) دیلی قطرانین آنا دیلی دئییلدی و او, فارسجا یازان ایلک آذربایجان شاعری اولوب.

اورتا عصر مؤلف‌لری‌نین اکثر قیسمی بو لوغتی یارادیجیسینین آدی ایله سادجه "لوغتی-قطران", یاخود "فرحنگی-قطران" (هر ایکی ایفاده "قطرانین لوغتی" آنلامینا گلیر) کیمی قئیده آلیر. سونرا‌لار ایسه بو لوغت "تفاسیر فی لوغاتول-فورس" ("فارس دیلی سؤز‌لری‌نین ایضاه‌لاری"), یاخود دا قیسا شکیلده "تفاسیر" ("ایزاح‌لار") آدلان‌دیریلیر.
قطران تبریزی آذربایجان و ایران خالق‌لارینین پوئزییا و لئکسیکوقرافییا تاریخینده درین ایزلر بوراخمیش‌دیر.
قطران 1088-جی ایلده تبریزده دونیاسینی دییشمیش و سورخاب محله سیندکی مشهور شاعر‌لر قبریستانلیغیندا دفن اولونموشدور

 

شاکیر شیروانی

شاکیر شیروانی

XVIII عصرین بیرینجی یاری‌سیندا شیرواندا یاشامیش, موکممل مدرسه تحصیلی

آلمیش, هم هئجا, هم ده اروز وز‌نیند شعر‌لر یازماقلا برابر مواسیر‌لری‌نین

بعدیی اثر‌لرینی توپلاماغا دا سی گؤسترمیش‌دیر. شاکیره مخصوص جونگ‌لرده

اونون اوز شعر‌لری ایله یاناشی, بیر چوخ باشقا شاعر‌لرین اثر‌لرین‌دن ده نومونه‌لر

یازیلمیش‌دیر. ان ایری هجم‌لی اثری - “حوا‌لی-شیروان” منزومسینده شاعر نادیر

شاهین قوشون‌لاری طرفین‌دن شیروانین تالان ائدیلمسینی و شاهیدی اولدوغو باشقا

تاریخی حادثه‌لری تصویر ائدیر.

لاتین الیفباسینن

میرزه فتعلی آخوندزاده

 

میرزه فتعلی محمّدتاغی اوغلو آخوندوو (آخوندزاده) (1812 شکی - 1878 تبیلیسی) - آذربایجان یازیچی-دراماتورقو, ماتئریالیست فیلوسوفو, اجتماعی خادیم, آذربایجان دراماتورگییاسینین بانیسی‌دیر.
1814-جو ایلده آتاسی میرزه محمّدتاغی و آناسی نانه خانیملا تبریز یاخینلیغینداکی خامنه قصبهسینه کؤچموش, 13 یاشینادک گونئی آذربایجانین موختلیف بؤلگه‌لرینده یاشامیش‌دیر, 1825-جی ایلده آناسی ایله شکییه قاییتمیش‌دیر. فتحعلی‌نین روحانی اولماسینی ایستین آخوند هاجی السگر (آناسینین عمیسی) 1832-جی ایلده اونو گنجیه آپاریر.
گنج فتعلی بورادا منتیق و فیقه علم‌لرینی, هابئله داحی آذربایجان شاعر و فیلوسوفو میرزه شفی وازئح‌دن خطتاتلیق سنتینی اویرنمیش‌دیر. لاکین میرزه شفی‌نین گنج فتحعلییه تأثیری بونونلا بیتمیر, بو گؤروش میرزه فتحعلی‌نین حیات و یارادیجیلیغینا, عمومیتله اونون بیر موتفککیر کیمی فورمالاشماسینا جدی تأثیر گؤستریر.
دؤورونون مواسیر علم‌لریله مارعقلانان فتعلی 1833-جو ایلده شکیده آچیلمیش روس مکتبینه داخیل اولور و بیر ایل بورادا تحصیل آلیر. 1834-جو ایلده او, تبیلیسییه گئتمیش, قافقاز جانیشی‌نینین باش دفترخانا‌سیندا مولکی ایشلر ساحهسینده شرق دیل‌لری موترجیمی تعیین اولونموش و عومرونون سونونا قدر بو وظیفهده چالیشمیش‌دیر. 1873-جو ایلده اونا حربی روتبه-پولکوونیک روتبه‌سی وئریلمیش‌دیر.
1851-جی ایلده روس جوغرافییا جمعیتی قافقاز شؤبسینه عضو سئچیلن آخوندزاده سونرا‌لار قافقاز آرخئوقرافییا کومیسسییا‌سیندا تدقیقات ایشلرینه جلب اولونور. آخوندزاده "اکینچی" قزئتی‌نین نشرینه بؤیوک احمیییت وئرمیش, اونون صحیفهه‌لرینده "وکی‌لی میللتی-ناملوم" ایمضاسی ایله مقاله‌لر درج ائتدیرمیش‌دیر.
آخوندزاده بدیی یارادیجیلیغینا شعرله باشلامیش‌دیر ("سبوحی" تخلصو ایله).
آخوندزاده آذربایجان ادبیییاتیندا آزاد دوشونجه طرزی‌نین ان بؤیوک نومایندسی‌دیر. میرزه فتعلی ایسلام دونیاسینین اجتماعی, سوسیال و سییاسی ساحهه‌لرینده رادیکال اصلاحات‌لارین لوزوملوغو فیکرینی مودافیه ائدیردی.
اثر‌لری
* آلدانمیش کواکیب
* سرگوزشتی مردی-خیسس (هاجی قارا)
* حکایهتی موللا ایبراهیمخلیل کیمیاگر
* حکایهتی موسیؤ ژور‌دان حکیمی-نباتات و درویش مسته‌لی شاه جادوکونی مشحور
* سرگوزشتی وزیری-خانی لنکران
* حکایهتی خیرسی-قولدورباسان
* 1.اثر‌لری. 3 جیلدده. باکی: شرق-قرب, 2005, ج.ای, 296 س.; ج.ایی, 376 س.; ج.اییی, 296 س.

 

سیلمان رستم

سولئیمان روستم آذربایجان سووئت شئعری‌نین اینکیشافیندا بؤیوک خیدمت‌لری اولان صعنتکار‌لار‌دان بیری‌دیر. اونون یارادیجیلیغیندا یئنی حیاتین و اینقیلابین ترننومو, ائلجه ده جنوب مؤوزوسو موحوم یئر توتور.
حیاتی: سولئیمان روستم 1906-جی ایلده باکینین نووخانی کندینده آنا‌دان اولموشدور. ایلک تحصیلینی باکیداکی روس-تاتار مکتبینده آلمیش‌دیر. سولئیمان روستم تحصیلینی نریمان نریمانوو آدینا سنایئ مکتبینده داوام ائتمیش‌دیر. او 20-جی ایللرده باکی دؤولت ئونیوئرسیتسینده و موسکووا دؤولت ئونیوئرسیتسینده ده اوخوموشدور.
سولئیمان روستم امک فعالیتینه “گنج ایشچی” قزئتینده باشلامش‌دیر. 1926-جی ایلده او, “گنج قیزیل قلم‌لر اتفاقی”نی یاراتمیش‌دیر. بیر مدت “اینقیلاب و مدنیییت” ژورنالیندا و “ادبییات” قزئتینده مس`ول وظیفهه‌لرده چالیشمیش‌دیر.
سولئیمان روستم آذربایجانین خالق شاعری و سوسیالیست امیی قهرمانی فخری آدلارینا لاییق اولموشدور. او 1989-جو ایلنده باکیدا گؤزونو بو دونیایا یومموشدور. اونون مزاری ایندی باکیدا فخری خییابانیندا‌دیر.
یارادیجیلیغی: سولئیمان روستم هله سنایئ مکتبینده اوخویارکن “موللا نصر‌دالدین” ژورنالیندا کیچیک یازی‌لارینی نشر ائتدیرمیش‌دیر. شاعرین ایلک شئعری “اونودولموش گنج”‌دیر(1923-جو ایل). “گنج قیزیل قلم‌لر” کیتابیندا (1926-جی ایل) سولئیمان روستمین بیر سیرا شئعر‌لری نشر ائدیلمیش‌دیر. 1926-جی ایلده اونون آلماس ایلدیریملا بیرگه “دون – بوگون” کیتابی چاپ اولونور.
1927-جی ایلده شاعرین سولئیمان روستمین “الم‌دن نشعی”(قم‌دن سئوینجه) آدلی ایلک کیتابی نشر اولونور. کیتابداکی شئعر‌لرین چوخو پوبلیستیک-لیریک اوسلوبدا‌دیر و مؤوزوجا بیر-بیرینه یاخین‌دیر. سولئیمان روستم “منیم شئعریم” اثرینده شاعر پوئزییاسینی “موحیتین مئیوسی” آدلان‌دیراراق گؤزیاشینین, قم و کدرین اوندان ئوزاق اولدوغونو بیل‌دیریر.
30-جو ایللرده سولئیمان روستمین “اددیم‌لار”, “سس”, “اتش”, “شایرین سسی”, “اولدوز‌لار” و “گئجه‌نین رومانتیکاسی” کیتاب‌لاری نشر اولونور. سولئیمان روستم محاربه دؤورونده قالخی قلبیه سسلین بیر سیرا شئعر‌لر یازیر. شاعرین بو دؤورده یازدیغی شئعر‌لری “انا اوریی”, “انا و پوچتالیون(پوستچو)”, “گون او گون اولسون کی” کیتاب‌لارندا توپلانمیش‌دیر. “اند”, “قافقاز اوردوسو”, “416”, “قفورون قلبی”, “عزیز‌لر‌دن عزیز‌لر”, “گون او گون اولسون کی” شئعر‌لری محاربه مؤوزوسوندا‌دیر. بو شئعر‌لرده شاعر قلبیه اولان درین اینانیمینی آنلاتیردی:
گون او گون اولسون کی, قورتارسین داوا,
داغیلسین بولود‌لار, آچلسین هاوا.
سولئیمان روستمین محاربهه‌دن سونرا یازدیغی شئعر‌لری “ایکی ساحل” کیتابیندا(1950-جی) ایل توپلانمیش‌دیر. سسری(سووئت سوسیالیست رئسپوبلیکا‌لار ایتتیفاقی) دؤولت موکافاتینا لاییق گؤرولموش بو کیتابداکی شئعر‌لرین چوخو سییاسی لیریکا نومونه‌لری‌دیر. کیتابداکی شئعر‌لرین بیر حیسهه‌سی ایسه ایکی ساحل – او تای‌لی-بو تای‌لی آذربایجان مؤوزوسوندا‌دیر. گونئی آذربایجان مؤوزوسو سولئیمان روستم لیریکا‌سیندا خصوصی بیر یئر توتور. محاربه دؤورونده شاعر سووئت اوردوسو ترکیبینده گونئی آذربایجاندا اولموشدور و اورداکی سویداش‌لاریمیزین ایستک و حسرت‌لرینی یاخین‌دان دویموشدور.
سولئیمان روستم یاریم عصر‌دن چوخ گونئی حسرتی, گونئی مؤوزوسوندا بیر سیرا دیر‌لی اثر‌لر یاراتمیش‌دیر. همین اثر‌لر شاعرین یارادیجیلیغیندا گونئی پوئزییاسی آدلانیر. شاعر بو مؤوزودا یازدیغی شعر‌لری‌نین بیرینده آیری دوشموش قارداش‌لارینا قوووشماق حسرتینی بئله ایفاده ائدیر:
هر کسین بیر قلبی وارسا, منیم ایکی قلبیم وار,
هر ایکیسی بیر وصالین حسرتینده چیرپینار,
بیری دوغما باکیدا‌دیر, بیری آنا تبریزده,
بیری گولور, او بیریسه باتیب قانا تبریزده.
سولئیمان روستمین گونئی شئعر‌لری‌نین چوخو قزل, قوشما و بئشلیک فورما‌سیندا‌دیر. شاعر “یاندی” ردیف‌لی قزلینده وط‌نین ایکییه بؤلونمسیندم, خالقن فاجعه سین‌دن اورک آغریسی ایله سؤز آچیر:
اورکده مین یارام وار‌دیر, یازیق میللت, یازیق میللت,
سنه هر لحظه ده اوز جانینی قوربان ائدن یاندی,
... سولئیمان, قافیل اولما, یاخشی باخ اطرافه, شاعر‌سن,
جینایت آرتدی حددین‌دن, هارای سال کی, وطن یاندی.
قوشما فورما‌سیندا یازدیغی “ادیم” شئعرینده ایسه آذربایجان-تورک دیلینه خور باخان ایران شووینیست‌لرینه غضب و نیفرتینی بیل‌دیریردی:
من سنین دیلینه دیمیرم, جللاد,
گل سن ده بو آنا دیلیمه دیمه
سنینده باغین وار, گولون وار, چکیل,
باغیمدا اکدیییم گولومه دیمه!
سولئیمان روستمین “ییلم”, “دورنا‌لار”, “زیندان”, “یاد گول دره بیلمز”, “شایر” شئعر‌لری ده گونئی پوئزییاسینا داخیل‌دیر. شاعرین شهرییارا یازدیغ منزوم مکتوب‌لاری دا بو مؤوزودا‌دیر. سولئیمان روستم گونئی مؤوزوسوندا بیر نئچه کیچیک پوئما دا یازمیش‌دیر: “ون ایکینجی توفنگ”, “گولباهار”, “مئعمارین فاجعه سی”, “شایرین اولومو”. سولئیمان روستم گونئی پوئزییا‌سیندا خالق منافعیینی مودافیه ائدن وطنپرور بیر شاعر کیمی یاددا قالیر.
سولئیمان روستمین یارادیجیلیغیندا قزل ژانری دا خصوصی یئر توتور. اونون قزل‌لرینده صاف محببت و وطنپرورلیک هیسس‌لری وحدتده گؤتورولور. بو باخیم‌دان شاعرین “مند” و “ایریلماز” ردیف‌لی قزل‌لری خصوصیله دقته لاییق‌دیر.
“تبریزیم” شئعری: سولئیمان روستمین گونئی پوئزییا‌سیندا “تبریزیم” شئعری خصوصی یئر توتور. شاعر اونو 1941-جی ایلده تبریزه تزجه گلنده یازمیش‌دیر. تبریزه موراجیت شکلینده یازیلمیش شئعر بو میصراع‌لارلا باشلانیر:
باخدیغجا حوسنونه دویماییر گؤزوم
تبریزیم, تبریزیم, گؤزل تبریزیم!
“تبریزیم” شئعری هئجا وز‌نیند, بئشلیک شئعر فورما‌سیندا یازیلمیش‌دیر. شئعر بند‌لر شکلینده‌دیر و هر بند بئش میصراع‌دان اولوشور. بند‌لردکی میصراع‌لار آاابب شکلینده قافییلنیر:
قویمارام یاد‌لاری گیرسین قوینونا,
ایزین وئر قولومو سالیم بوینونا!
سنین بایرامینا, سنین تویونا
دیلی بیر, قانی بیر قارداشین گلیب,
دردینه آشینا سیرداشین گلیب.
شئعر سانکی ایکی دوغما قارداشین, آتا-بالانین ئوزون آیریلیق‌دان سونرا گؤروشونو عکس ائتدیریر. سولئیمان روستم تبریزله گؤروشمسینی ایکییه بؤلونموش آذربایجانین بیر-بیرینه قوووشماسی کیمی قلمه آلمیش‌دیر. بونا گؤره ده شئعر اولدوقجا تاثیر‌لی و ائموسیونال سسلنیر و اوخودوقجا ظریف, کؤورک دویغو‌لار دوغورور:
بولبول زار-زار آغلار چمن‌دن آیری,
اینسان دئییب گولمز وطن‌دن آیری,
جان نئجه یاشاسین بدن‌دن آیری?
آچ اوز اوریینی دانیش, تبریزیم.
اولوم درد‌لرینه تانیش, تبریزیم!
“تبریزیم” شئعری شاعرین اوز دیلین‌دن یازیلمیش‌دیر. شئعرین لیریک قهرمانی دا شاعرین اوزودور. اوخوجو تبریزله گؤروشون سئوینج و هیجانینی شاعرین اوبرازی واسطهسییله دویور و قاوراییر. شئعرده تبریزین شاعری نئجه قارشیلاماسی دا صمیمی شکیلده تصویر اولونور:
سن چیخدین قارشیما دوزلا, چؤرکله,
باغین‌دان دردییین گولله, چیچکله,
ایکییه بؤلونموش صاف بیر اورکله,
تبریزیم,تبریزیم, آمان تبریزیم
یوخ اولسون باشین‌دان دومان تبریزیم!
شئعرین اساس مؤوزوسو تبریزین گؤزللییی‌نین تعریفی اولسا دا, گئنیش معنادابو, وط‌نین ترننومو کیمی قاورانیلیر. شئعرین هر بندی وطن مؤوزوسو ایله سیخ باغلی‌دیر. بند‌لرده شهرین بو گونکو منزره‌سی جانلان‌دیریلدیغی کیمی, اونون قهرمانلیقلا دولو تاریخی کئچمیشی ده یادا سالینیر. شاعر جونئی آذربایجان دا خالقین قارا تالئیین‌دن و موباریزسین‌دن ده صمیمی دویغو‌لارلا سؤز آچیر. بو مؤوزو‌دان دانیشارکهن شاعر خالقین تالئییله باغ‌لی هیجان و ناراحاتلیغی بدیی سوال شکلینده ایفاده ائدیر:
ندیر او, م`نا‌لی, درین باخیش‌لار?
ندیر گؤز‌لرین‌دن یاغان یاغیش‌لار?
ندیر قلبیندکی پاییز‌لار, قیش‌لار?
یئتیمتک بوینونو ایمه, تبریزیم!
معلول-معلول باخیب دورما, تبریزیم!
شئعرین سون بندی اولدکی میصراع‌لارین مزمونو ایله سسلشیر. شاعر یئنه ده دوغما تبریزله گؤروشون‌دن دوغان سئوینج دویغو‌لارینی ایفاده ائدیر:
سنین چیچیینه, گولونه قوربان!
منه قارداش دئین دیلینه قوربان!
وته‌نین قوربان,ائلینه قوربان!
باخدیغجا حوسنونه دویماییر گؤزوم
تبریزیم, تبریزیم, گؤزل تبریزیم!
سولئیمان روستمین “تبریزیم” شئعری شاعرین گونئی لیریکاسینین ذیروه‌سی و عمومیتله, بوتون یارادیجیلغنین ان گؤزل نومونه‌لرین‌دن بیری ساییلیر.
شاعر ساغلیغیندا چاپ ائتدیردییی گونئی شئعر‌لری توپلوسونو “تبریزیم” آدلان‌دیرمیش‌دیر.(1985-جی ایل)
قایناق‌لار:
1. “ادبییات”, یازار‌لار: مؤحسون ناغیسویلو, رحمان قولییئو, آراز نشری(قوزئی آذربایجان)
2. “تبریزیم”, یازار: سولئیمان روستم

لاتین الیفباسینان

موللا پناه واقیف-ین حیاتی

موْللا پناه واقیف 1717-جی ایلده قازاخ ماهالی‌نین قێراق سالاهلی کندینده آنادان اوْلموشدور. آتاسی مئهدی آغا نۆفوذلو آدام ایدی. مۆعللیملریندن بیری ده شفی افندی اوْلموشدور.

آدی پناه, تخللوسو واقیفدیر. حؤرمتلی شخص اوْلدوغو اۆچون موْللا آدلاندیریلمیشدیر. موْللاخانا تحصیلینی بیتیردیکدن سوْنرا واقیف هم مۆعللیملیک ائتمیش, هم ده آشیق شعری اۆسلوبوندا «واقیف» تخللوسو ایله شعرلر یازماغا دعوت ائتمیشدیر.

خوییی عصر گۆرجوستان سرحددینده‌کی مۆناقیشه‌لر بیر سێرا عائله‌لر کیمی, اوْنون دا عائلهسی‌نین اوْرادان کؤچمه‌سینی زروری ائدیر. اوْنلار اول گنجه‌یه, سوْنرا قاراباغا, اوْرادان دا خانلیغین مرکزی اوْلان شۇشا شهرینه کؤچورلر.

واقیف ایکی آرواد آلیب. بیری‌نین آدی قێزخانیم, اوْ بیری‌نینکی مدینه اوْلوب. قێزخانیم دۇربند بَیین قێزی ایدی و گنج یاشلاریندا اؤزوندن چوْخ-چوْخ یاشلی اوْلان واقیفه اره گئتمیشدی. خالق آراسیندا اوْنون قئیری-آدی گؤزللیگی باره‌ده روایتلر دوْلاشیردی. واقیفین بیر اوْغلو, ایکی قێزی اوْلوب. اوْنلارین هامیسی مدینه خانیمدان اوْلموش اۇشاقلار ایدیلر. اوْغلونون آدی الیاغا ایدی, "عالیم" تخللوسو ایله شعرلر یازمیش و یئتکین چاغلاریندا قتله یئتیریلمیشدی.

ایبراهیم خان واقیفی سارایا دعوت ائدیر, اوْنو اول ائشیکاغاسی, سوْنرا ایسه باش وزیر تعیین ائدیر.

واقیف سارایا دۆشدوکدن سوْنرا اؤزو سۆننی اوْلسا دا, خانین ایناندیغی شیعه مذهبینی قبول ائدیر. بیرینجی وزیر اوْلدوقدان سوْنرا خانلیغین خاریجی سیاستینه رهبرلیک ائدیب. اوْ واخت آذربایجاندا وضعیت چوْخ گرگین و مۆرککب ایدی. 1747-جی ایلده نادیر شاهین اؤلدورولمه‌سیندن سوْنرا, بلکه هله بیر آز دا اول آذربایجاندا مۆستقیل خانلیقلار یارانمیشدی. آز بیر مدت عرضینده شکی, قاراباغ, گنجه, قۇبا کیمی آذربایجان خانلیقلاری بئین الخالق میقیاسدا تانینماغا باشلاییرلار.

واقیف ویدادی, حسین خان مۆشتاق, آغقیز اوْغلو پیری کیمی شاعرلرله دوْستلوق ائتمیشدیر. اوْنون ان یاخین دوْستو ایسه هئچ شۆبهه‌سیز, همیئرلیسی و بعضی منبع‌لره اساساً, اۇزاق قوْهومو ویدادی اوْلوب. واقیف اؤز قێزلارینی ویدادی‌نین اوْغلانلارینا اره وئرمیشدیر. اوْنلارین مۆشایره‌سی (شعرلشمه‌سی) هر ایکی شاعرین یارادیجیلیغیندا مۆهوم یئر تۇتور

واقیف موْللا ویدادی ایله مشهور «آغلارسان» آدلی دئییشمه‌سی وار. واقیف نیکبین, ویدادی ایسه بدبین اینسان ایدی.

گۆرجوستان و رۇسییا ایله قاراباغ خانلیغی‌نین سییاسی مۆناسیبتی‌نین یاخشیلاشدیرماق مقصدی ایله تیفلیسه صفره گئتمیشدیر. ایرانین سییاسی, حربی تضییقلرینه قارشی فعال مقاومت گؤسترمیشدیر.

1795-جی ایلده آغا محمّد شاه قاجارین ایبراهیم خانا گؤندردیگی «فله‌یین مانجاناغیندان فیتنه داشلاری یاغیر, سن ایسه ابلهجه‌سینه شۆشه ایچریسینده اوْتورموسان»- مکتوبونا واقیف بئله جاواب یازیر: «اگر منی قوْرویان منیم تانیدیغیمدیرسا, شۆشنی داش ایچریسینده ده سلامات ساخلار».

قاجار بۇندان غضبله‌نیب شۇشایا هۆجوم ائدیر, قالانی 33 گۆن مۆحاصیره‌ده ساخلاییر. اما آلا بیلمیر. قاجار 1797-جی ایلده قاراباغ خانلیغینی جزالاندیرماق اۆچون یئنیدن قاراباغا هۆجوم ائدیر. ایبراهیم خان بالاکنه قاینی‌نین یانینا قاچیر, واقیف ایسه شۇشادا قالیر.

شاعر حبس ائدیله‌رک زیندانا سالینیر. لاکین قاجار اؤلدورولور, ایران قوْشونو گئری چکیلیر. واقیف حبسدن آزاد ائدیلیر. محمّد بَی جاوانشیر حاکمیتی اله آلیر.

1797-جی ایلده واقیفی اوْغلو الی بَیله بیرلیکده اعدام ائتدیریر. واقیفین ائوی تالانمیش, الیازمالاری ایتمیشدیر.

واقیف شرق پوْئزییاسی‌نین بۆتون کلاسسیک فوْرمالاریندان ایستیفاده ائدیب. اوْ, قزل, تجنیس, مۆخممس, مۆستزاد, مۆششره, مۆشایره, مثنوی و مرسییه‌لر یازیب. آنجاق اوْنون یارادیجیلیغی‌نین بؤیوک بیر قیسمی, آشیق پوْئزییاسیندان گؤتورولموش قوْشما نؤوعنده یازیلمیش شعرلر تشکیل ائدیر. همین شعرلرین دیلی خالقین جانلی دانیشیغینا چوْخ یاخیندیر. واقیف عرب و فارس منشأ‌لی سؤزلردن باجاردیقجا آز ایستیفاده ائتمیشدیر.

Latıncə

نصرت کسمنلی نین حیاتی

کسمنلی نوصرت یوسیف اوغلو (1946-2003) - شاعر, پوبلیسیست, 1977-جی ایلدن آذربایجان یازیچیلایر بیرلییی‌نین عضوو, رئسپوبلیکا لئنین کومسومولو موکافاتی لاورئاتی (1982).
آذربایجان دؤولت ئونیوئرسیتئتی‌نین ژورنالیستیکا فاکولتسینه داخیل اولموشدور (1966). ئونیوئرسیتئتین ایی کورسوندا ایکن «باکی» و «باکو» قزئت‌لرینده موخبیر, ادبی ایشچی وظیفهه‌لرینه قبول ائدیلدییینه گؤره قییابی شؤبیه کئچیریلمیش‌دیر (1969-جو ایلده). ئونیوئرسیتئتی بیتیردیک‌دن سونرا آذربایجان یازیچی‌لار ایتتیفاقیندا رئفئرئنت و ادبی مصلحتچی اولموشدور (1978-1985).
 
60-جی ایللرین اول‌لرین‌دن بدیی یارادیجیلیغا باشلامیش‌دیر. 150-دک شعرینه موسیقی بستلنمیش‌دیر. «بوش کند‌لرین هارایی», «مؤوزو عذره ایمپروویزاسییا», «نبیز‌لرین کئشیییند», «سووئت آذربایجانینا سیاحت» و س. سند‌لی فیلم‌لرین, «افرودیتانین قول‌لاری», «قاراباغ احوالاتی» بدیی فیلم‌لرین سسئناری مؤلفی‌دیر. موسکوادا گنج یازیچی‌لارین وی,ویی اومومیتتیفاق موشاویره‌لرینده ایشتیراک ائتمیش‌دیر.
فال اجتماعیییتچی اولموشدور: آذربایجان یازیچی‌لار ایتتیفاقیندا همکار‌لار کومیتسی‌نین صدری (1981-1984), مدنیییت ایشچی‌لری همکار‌لار اتفاقی رئسپوبلیکا کومیته‌سی ریاست هئیتی‌نین عضولویونه نامیزد, آذربایجان تاریخ و مدنیییت عابده‌لری محافظه جمعیتی‌نین عضوو, آذربایجان یازیچی‌لار ایتتیفاقینین وی,ویی قورولتاییندا ایداره هئیتی‌نین عضوو, پوئزییا شوراسینین صدری سئچیلمیش‌دیر. ج.جاببار‌لی آدینا «ازربایجانفیلم» کینوستودییا‌سیندا باش رئداکتور ایشلمیش‌دیر (1985-جی ایلدن). «دونیایا پنجر» سند‌لی تئلئویزییا وئریلیشی‌نین سسئناری مؤلفی و آپاریجیسی اولموشدور (1985-جی ایلدن).

 

لاتین الیفباسینان

ملا محمد فضولی نن تانیش اولماق

مولانا محمد سولئیمان اوغلو فوضولی باغدادی (1494، ایراق، کربلا شهری - 1556، اورادا) - آذربایجان شاعیری، موتفککیر. تورک، عرب و فارس دیللرینده یازمیشدیر. ایلک تحصیلینی کربلادا آلمیش، باغداددا داوام ائتدیرمیشدیر. بیر مودت ایراقین نجف و هولله شهرلرینده ده یاشامیشدیر.

ملا محمد فضولی شخصی موطالیعه سی سایه سینده اورتا عصر علملری (منطیق، طیبب، نوجوم، رییاضی و هومانیتار علملر)، خوصوصا دینی-فلسفی جریانلار، عرب ترجومه لری اساسیندا یونان فلسفه سی ایله یاخیندان تانیش اولموش، کلاسیک تورک، عرب، فارس و هیند ادبیاتینی اؤیرنمیشدیر. " بنگ و باده " ( " تیریئک و شراب " ) اثرینی شاه ایسماییل خطایییه ایتحاف ائتمه سینه، بیرینجی شاه طهماسیبه و اونون سرکرده لرینه، آیری-آیری والیلره، خانلارا قصیده لر یازماسینا باخمایاراق، سارایا مئیل گؤسترمه میشدیر.

سولطان سولئیمانا بیر نئچه قصیده تقدیم ائتمیش فوضولی سولطان اوردوسو ایله باغدادا گلن تورک شاعیرلری خه یالی و یحیی بی له گؤروشموش، " لئیلی و مجنون " (1537) اثرینی ده " روم ظریفلری " آدلاندیردیغی بو صنعتکارلارین خواهیشی ایله قلمه آلمیشدیر. فوضولی اوچ دیلده قزل، قصیده، موسددس، ترکیب بند، ترجیح بند، روباعی و س. یازمیشدیر. فلسفی ماهیتلی قصیده لری، " یئددی جام " ، " انیسول-قلب " ، " سه حت و مرض " اثرلری قوجالیق دؤورونون محصوللاریدیر. او، قصیده لرینی آیریجا بیر اثر کیمی توپلاییب کیتاب شکلینه سالمیش، تورک، فارس و عرب دیللرینده دیوانلار ترتیب ائتمیشدیر.

فوضولی تورک دیلینده لیریک شعرین ان گؤزل نومونه لرینی یاراتمیشدیر. یارادیجیلیغی نین زیروه سی اولان " لئیلی و مجنون " پوئماسی آذربایجان، ائلجه ده شرق و دونیا پوئزییاسی نین نادیر اینجیلریندندیر. نیظامی گنجوی نین ایلک دفعه یازیلی ادبیاتی گتیردیگی " لئیلی و مجنون " مؤوضوسونون بیر چوخ تورک، فارس، هیند، اؤزبک و تاجیک شاعیرلری طرفیندن قلمه آلینماسینا باخمیاراق، فوضولی نین آنا دیلینده یاراتدیغی اثر اوریجیناللیغی ایله بو مؤوزودا اوللر یازیلمیش پوئمالاردان سئچیلیر.فوضولی آذربایجان ادبیاتی تاریخینده آنا دیلینده بدیعی نثرین گؤرکملی نومونه لرینی یاراتمیشدیر. فوضولی قدیم یونان و شرق فلسفه سی ایله تانیش ایدی. اونون فلسفی گؤروشلری اساسا عرب دیلینده نثرله یازدیغی " متلول-اعتیقاد " اثرینده عکسینی تاپمیشدیر. فوضولی بورادا آریستوتئل، پلاتون، ائمپئدوکل، دئموکریت و باشقا یونان فیلوسوفلاری نین فیکیرلریندن، ان-نیظامین فلسفی ایرسیندن تاثیرلنمیشدیر. فوضولی نین باشقا اثرلرینده ده ادبی فلسفی فیکیرلره تصادوف ائدیلیر. فوضولی نسیمیدن سونرا آنا دیلیمیزده یارانمیش شعرین ان گؤزل نومونه لری اولان اثرلری ایله ادبی بدیعی دیلیمیزی یئنی یوکسکلیک لره قالدیرمیش، کلاسیک آذربایجان، هابئله دیگر تورک خالقلاری نین پوئزییاسینا قوووتلی تاثیر گؤسترمیش، ادبی مکتب یاراتمیشدیر. اونون اثرلری تبریزده، باکیدا ایستانبولدا، آنکارادا، میصیرده، داشکندده، بوخارادا، آشقاباددا، دفعه لرله نشر ائدیلمیش، دونیا شرقشوناسلاری طرفیندن یوکسک قییمتلندیریلمیشدیر. شاعیرین اؤلومونون 400 ایللیگی دونیا میقیاسیندا قئید ائدیلمیشدیر. اثرلری توپلاناراق ان قدیم نوسخه لر اساسیندا آذربایجاندا بئش جیلدده نشر اولونموشدور.

بولوت قاراچورلو تانیش اولماق

بولوت قاراچورلو 1305 ده مراغا شهرینده آنادان اولدو. دوغوم گونونده یاغیشین یاغماسی باعث اولدی آتاسی اونون آدینی ((بولوت)) قویسون، اما پهلوی رژیمینین ثبت احوال اداره سی بو آدی "نامانوس!" بیلیب و اونون شناسنامه سین "بهلود" آدیله وئردیلر. بولوت قاراچورلو پهلوی رژیمینین بوغونتوسوندا ((سازیمین سوزو)) آدیندا شعر كتاب ایله ایراندا یاساق اولموش تورك دیلینین گوجونو بیر داها اثبات ائدیب و آذربایجان میللتینه چیراغ كیمی یول گوسترن اولدو. سهندین شعرلرینده انسانلیق و بیرلیك دالغالانیر، اونون شعرلری وطن عشقی، آزادلیق، میللی حقلر، سئوگی و… نی ترنم ائدیر. سهند آنادیلینه و آذربایجانلی اولماقینا گووه نیردی و بو دوشونجه دن اوتور پهلوی دورونده خوش بیرگون گورمه دی و دائما مامورلارین طرفیندن اذیت اولوب و نظر آلتیندا ساخلانیردی، اما اونون اینامی و اوز وطنینه اولان عشقی بو فشارلارا اوستون گلیب و اولاری مایوس ائدیردی. سهند 1346نجی ایلین بهمن آییندا شهریاری گورمه ك اوچون تهرانا گئدیر آمما شهریار كی بو ایللر دونیادان ال اوزوب و اوز ائویندن ائشیكه چیخمیردی سهندی گورمك ایستمیر دی. آمما شهریاری گورمك شوقی سهندی مجبور ائدیر اوز آنا دیلینده بیر شعر یازیب شهریارا گوندرسین، و بو مكتوب "سهندیه" اثرینین یارانماسینا باعث اولور. بو آزادلیغا حسرت قالان دویغولو و دویوشجول شاعیر 1358 نجی ایلین فروردین آیینین21نده دونیادان گئدیر و اونون وطن عشقینه دویونن اوره گی دویونمه كدن دایانیر و بوتون حق سئون انسانلاری ماتمه بورویور. اونون روحو شاد و یولو دواملی اولسون.

وبلاقا گؤره

بو دیل دنیزدی سیزین تک صدفده اینجیسی وار
قیزیلدی سیزده اولان اوزگه‌نین اگر میسی وار
دئسزکی اودلو دیاردی بیزه وطن یاراشار
بیزیم اوجاقلارین آنجاق کور ائیله‌ین هیسی وار
"عقیل"
وبلاق مودیری : نژادمحمد

سون یازیلار

آختارماق

یازارلار

Page Rank بالاجا خوخان آذربایجان تورکجه سینده ایسلام دینی و قرآن کریم