تبلیغات
ایران آذربایجانی تورکجه سینین ادبیات اوتاغی
ایران آذربایجانی تورکجه سینین ادبیات اوتاغی
یاشاسین آذربایجان

قونو سلاخلانجی

سلاخلانج

باغلانتیلار

اؤزل یارپاقلار‌

← وبلاق گؤروشلری

  • گؤروشلرین هامیسی :
  • بو گون گؤروشلر :
  • دوننکی گؤروشلر :
  • بو آی گؤروشلر :
  • قاباق آی گؤرو‌شلر :
  • یازارلارین سایی :
  • یازیلارین هامیسی‌نین سایی :
  • سون گؤروش :
  • سون دیَیشمه :

لینکلر‌

تلگرام

تلگرام دا بیزی ایزله بیلرسز
telegram.me/BilimYurdu

صمد و آذربایجان فولكلورو-پرفسور محمد علی فرزانه

صمد بهرنگی نین چوخ ساحه‌لی یارادیجیلیغی و قلم چالیشمالاری ایچرسینده، اونون جنوبی آذربایجان فولكلورو و اونون ان زنگین و رنگارنگ جبهه‌سی ساییلان آذربایجان شیفاهی خلق ادبیاتی ایله ایلگیلی چالیشمالاری اولدوقجا گئنیش و اعتبارلی یئر توتماقدادیر. آنا دیلینده یازماغین، اوخومانین و حتا دانیشماغین یاساق اولدوغو پهلوی رژیمی ایللرینده، آذربایجان خلق ادبیاتی نومونه‌لرینی، آردیجیل صورتده توپلاییب منیمسه‌مك، ایمكان الده ائدینجه بو نومونه‌لری نشر ائتمك و هامیدان اؤنملی آذربایجان ناغیلاریندا چاغلایان سجیه‌لر، اینسانی ـ ایجتیماعی رابیطه‌لر و پسیكولوژیك دوروملاردان تام قودرت و مهارتله فایدالاناراق قاباقجیل و دؤیوشکن اوشاق ادبیاتی و اوشاق ناغیللاری مكتبی یاراتماق بو چالیشمالارین ان پارلاق وئریمی ساییلا بیلیر.

هئچ شوبهه یوخ كی، صمدین ده مینلر و یوز مینلر آذربایجان اوشاقلاری كیمی فولكلوروموزو خصوصیله اونون ان صاف و دوغما نومونه‌لری اولان اوشاق فولكلورو ایله ایلكین تانیشلیغی آنا قوجاغیندان و عائیله اوجاغیندان باشلامیشدیر.

ایللر اول، صمدین عائیله سیله آپاریلان بیر گؤروشده ( بو گؤروش 1362 ـ جی ایلده میانالی علیرضا ایله بیرلیكده اولموشدور) صمدین آناسینا بئله بیر سورغو وئرمیشدیم:

-آنا، ایستردیم صمدین كؤرپه یاشلاریندا اونا اوخودوغون لایلالاردان، اوخشامالاردان و یا دئدیگین ناغیللاردان بیر نئچه یادیندا قالانینی دئیه‌سن، من یازیم؟،

او دئدی:- واللاه، صمده من هم اوشاقلیقدا، هم ده بؤیویوب موعلیم اولاندان سونرا، بو نه‌دی لایلا، بایاتی و ناغیل دئمیشم. كؤرپه یاشلاریندا من بونلاری اؤزوم اونا دئیردیم. اما بویا ـ باشا چاتاندان سونرا اونلاری او منه دئدیردردی. اوشاقلیقدا قولاق آساردی، اما بؤبوكلویونده اونلاری بیرجه ـ بیرجه یازاردی. ایندی چوخ باغیشلا كی، صمدین غفلتی اؤلومو، منده هوش ـ باش قویماییب، او سؤزلرین بیر داناسی دا یادیمدا قالماییب ؟؟

صمد و صمد كیمیلرین او آغیر ایللرده آذربایجان خلق ادبیاتی ایله ماراقلانماسی‌نین ایكینجی سببی 25 ـ 1324 جی ایللرده آذربایجاندا باش وئرن میلی ـ دموكراتیك حركتلرین اؤلكهنین فرهنگی ـ سیاسی فضاسیندا باغیشلادیغی تاثیرلر و بوراخدیغی ایزلر اولموشدور. بو حركاتین عؤمرو بیر ایلدن چوخ اولمادیغی و اونون علیهینه یاغدیریلان امانسیز تهمتلر و چاخیر سپمه‌لرین یئری ـ گؤیو بورودوگو حالدا، او بیر ایلدن قالان خاطیره‌لر، سسلر، ترانه‌لر و اوردا ـ بوردا یانغیندان قورونموش كیتابلار و دفترلر الدن اله دولاشمیش و دوشونجه‌لره یول تاپمیشدیر.

صمد بیر دوغما ائل اوغلو اولدوغو اوچون درس اوخودوغو ایللر و خصوصیله درسی بیتیریب ، كند موعلیمی اولدوغو سیرادا بو خاطیره‌لر، سسلر و یانغیندان قورونموش یازیلارلا لاقئید قالانمازدی. بو یازیلاردا یئرلی ـ یئرینده آذربایجان فولكلورو و اونون آیری ـ آیری نومونه‌لریندن سؤز گئتمیشدیر. بوندان علاوه آذربایجان كندی و اورادا یاشایان اینسان صمد اوچون باشدان ـ آیاغا فولكلور یاتاغی و فولكلور قایناغی ایدی ..

صمدین جنوبی آذربایجان فولكلورو ساحه‌سینده گؤردوگو ایشلردن، توپلادیغی ملزمه‌لردن، چاپ ائده بیلدیگی یا ائده بیلمه‌دیگی یازی و مجموعهلردن سؤز آچاركن اونون ان یاخین و صمیمی یولداشی و امكداشی بهروز دهقانیدن آد آپارماماق اولماز.

صمد بهرنگی بیر سیرا ساحه‌لرده تكلیكده ایشله‌دیگی حالدا، فولكلور نومونه‌لری توپلاماقدا، آراشدیرماقدا، نشر ائتدیرمكده و هابئله بیر نئچه كندین مونوگرافیا‌سینی یازماقدا همیشه و هر یئرده بهروز دهقانی ایله بیرگه ایش آپارمیشدیر. ایجتیماعی ـ سیاسی دونیا گؤروشلری و ایش اوسلوبلاری بیر ـ بیرینه چوخ یاخین، بعضاً ده عینی اولان بو ایكی امكداش، بیر یئرده پداقوژی اوخوموش، بیرلیكده كند موعلیمی اولموش و خلقی داها دریندن تانیماق اوچون اونون فولكلورونو تانیماقدا و تانیتماقدا بیرلیكده آددیملاشمیشلار.

من اجازه ایستردیم صمدله بهروزون آراسیندا اولان بو امكداشلیغی، اونلارین هله بو گونه قدر چاپ اولمامیش ؟آذربایجان ناغیللاری؟ نین آذری توركجهسینه یازدیغیم باشلانیشدا نقل ائدیم:

اونلارین هر ایكیسی ده آذربایجان دیلینین (توركجه‌نین) یازیب ـ اوخوماسی یاساق اولدوغو ایللرده بویا ـ باشا چاتدیلار. اونلار آنا دیلینده درس اوخویا بیلمه‌سه‌لرده، بو دیلده یازیلان كیتابلارین یاندیریلماسینی ائشیتدیلر و دویدولار. ائشیتدیكلری و دویدوقلاری بو ماجرادان یوكسلن آلوو، اونلارین روحونا و وجودونا گؤمدو و بوتون حیات بویو اونلاری دوشوندوردو ؟

منیمله بو ایكی امكداش آراسیندا بیری ـ بیریمیزی گؤرمه‌دن جانلانان معنوی دوستلوق و باغلیلیق دا ائله بو كیتابلا باشلادی (بو صمدین 1342 ـ جی ایلده ائتدیگی پارا ـ پارا كیتابیینا اشارهدیر). بو ایكیسی، او بیری امكداشلاری ایله بیرلیكده، آذربایجاندا ایللرجه غریبسه‌میش و بوخوولانمیش آنادیلینین و میلی وارلیغینین جارچیسی و موشدولوقچوسو كیمی، چوخدان بری یوردوندان ـ یوواسیندان دیدرگین دوشموش بیزیمكیمیلرین دوامچیسی اولدولار.

اونلار كیتاب چانتاسی چگینلرینده، كاغاذ ـ قلم اللرینده، خلقه و وطنه بسله‌دیكلری دویغولار و دوشونجه‌لر اوركلرینده، بیرینجی مكتب موعلیمی وظیفهسینده آذربایجان كندلرینه یول تاپدیلار. جانلاریندا آلیشان آلووو اوشاقلارا آشیلادیلار، اونلارلا قایناییب قاریشدیلار. اوشاقلار اوچون ؟آقا مدیر؟، ؟آقا معلم؟ یوخ، بلكه ؟صمد عمی؟ ، ؟بهروز عمی؟ اولدولار. تبریز دانیشگاهینی بیتیردیكلری اوچون، اورتا مكتبده درس وئرمگه حاقلی اولسالار دا، بیرینجی مكتبده درس وئرمگی داها دگرلی ساندیلار. آذربایجان فولكلور نومونه‌لرینی ده ائله همین مكتبلرده درس وئردیگی كندلردن و خلق ایچریسیندن توپلاماغا باشلادیلار. آغیزلاردان چوخلو ناغیل، بایاتی، تاپماجا، قوشماجا و ائل سؤزلری توپلادیلار. بیر سیرا كندلرین مونوقرافیاسینی یازدیلار. بو توپلادیقلارینین بیر قیسمینی یئری گلینجه و مومكون اولورسا توركجه و مومكون اولمازسا فارسجا نشر ائتدیلر. لاكین اونلارین توپلادیقلاری فولكلور نومونه‌لریندن هله چاپ اولمایانلاری دا واردیر ؟؟

صمد و بهروزون توپلاییب، آراشدیردیقلاری فولكلور نومونه‌لرینده فولكلور توپلاما و منیمسه‌مه اوصوللاری تام صورتده گؤزله‌نیلمه‌سه ده (هئچ سؤز یوخ كی او ایمكانسیزلیق شراییطینده گؤزله‌نیله ده بیلمزدی)، تك بیر اونلاردان اول یا اونلارلا بیر زاماندا چالیشماغا باشلایانلارلا نیسبت، ایشین موعین اوسلوب و پرنسیپلرینه باغلی قالمیشلار. بو باغلی قالدیقلاری اوسلوب و پرنسیپلریندن نومونه اولاراق نئچه‌سینی قید ائتمك اولار:

بیر- توپلادیقلاری ماتریاللاری اساس حالدا یازیلی منبعلردن یوخ، بلكه عومومیتله آغیزلاردان توپلامیشلار. البته، بو آغیزلاردان توپلامادا بیر چوخ حاللاردا نومونه‌لری نقل ائده‌نلرین آدینی و آیری ـ آیری اؤز‌للیكلرینی مثلاً یاشینی، قادین یا كیشی، ساوادلی یا ساوادسیز، كندلی یا شهرلی اولدوغونو قید ائتمه‌میشلر. لاكین بونا باخمایاراق، بیر چوخ حاللاردا بیر قوشماجانین یا بیر ماهنینین و بعضاَ آتالار سؤزونون آیری ـ آیری شهرلرده و آبادلیقلاردا اولان واریانتلارینی گتیرمیشلر. میثال اولاراق اونلار قوشماجالار و تاپماجالاردا ؟اوشودوم ها، اوشودوم؟ ون ان سانلی ریوایتی اولان:

اوشـودوم آ، اوشودوم داغـدان آلمـا داشیدیم
آلمـاجیغیم آلـدیـلار، منه ظولـوم سالــدیلار
من ظولومدان بئـزارام دریــن قویـو قـازارام
درین قویو بئش گئچی هانـی بـونو اركجــی؟
اركج قـازانـدا قاینـار قنبر یـانینـدا اوینـــار
قنبـر گئتـدی اودونـا قارغی باتـــی
ب بودونـا
قارغی دگیل، قامیشدی، دؤرت بارماغی گوموشدی
گوموشو وئردیم تاتـا، تات منه داری وئــردی
دارینی سپدیم قوشـا قوش منه قاناد وئــردی
قانادلاندیم اوچماغـا حق قاپوسون آچمـاغا ؟

علاوه گووگاندان (دیزج)، آذرشهردن (خانقاه، نئدیللی) مرنددن (علمدار، چای هرزن) و زنجان روایتلریندن ده اؤرنكلر وئرمیشلر.

و یا؟ الیمی پیچاق كسیبدی؟ دوزگوسونو زنجان واریانتی اولان:

او یانا قاچدیم، توتون ایدی
بو یانا قاچدیم توتون‌ایدی
ساری‌كؤینگون بوتون ایدی
سـاری كؤینگ
ون ساچاغی
قیـراغینـدا وار پیچـاغــی
الیمـی پیچـاق كسیبـدی،
دستـه پیـچـاق كسیبــدی،
یـاغ گتیریـن یـاغلایـاق،
دستمال گتیرین باغلایاق

بوندان علاوه، میانا و تبریز روایتلرینده اولان واریانتلاردان نومونه‌لر وئرمیشلر.

ایكی - صمدله بهروزون فولكلور توپلاما ایشینده اؤنملی ساندیقلاری مسئله‌لردن بیری ده ییغدیقلاری فولكلورو و خلق ادبیاتی نومونه‌لرینده باجاردیقجا بو نومونهلری توپلادیقلاری كند یا شهرین و حتی یئری گلینجه بونلاری سؤیله‌ین كیمسه‌لرین لهجه خصوصیتلرینی قورویوب ساخلاماق ایدی. البته اونلار بو نومونه‌لری فونتیك الیفبا ایله یازماغا و یا اونلاری سس آپاراتینا ییغماغا ایمكان الده ائده بیلمه‌دیكلری حالدا، بو مسئله ایستر اونلارین چاپ ائتدیكلری نومونه‌لرده و ایسترسه ده چاپ ائده بیلمه‌دیكلری نومونه‌لرده مومكون اولدوقجا گؤزلهنیلمیشدیر. آشاغیداكی نومونه هله بو گونه قدر چاپ اولمامیش ؟آذربایجان ناغیللاریندان؟ كؤچورولور.

ایكینچی قیزی ـ گونلرین بیر گونونده شاه عباس دورار وزیری گؤتورر گئدرلر شیكارا! چوللو برری بیاباندا گؤر‌رلر قوجا بیر اكینجی وار. شاه عباس گؤر‌ركی قوجا چوخ دونیا گؤرموشدو. دئیر: قوجا عمی، اوزاقداسان، یاخیندا؟

قوجا شاه عباسی تانییار. دئیر اوزاقدا ایدیم، ایندی یاخیندایام .

شاه عباس دئیر: ایكیده‌سن، اوچده؟

قوجا دئیر: ایكیده‌ایدیم، ایندی اوچده‌یم

شاه عباس دئیر: ایكیده‌سن دؤرتده ؟

قوجا دئیر: ایكیده‌ایدیم، ایندی دؤرتده‌یم

بو جور صؤحبتله‌شرلر. قوجا دئیر: بیزیم ائوه قوناق اولون. بو یول، پادشاهی، وزیری گؤتورر آپارار ائوینه. قوجانین بیر قیزی وارایدی. بیر گؤزو چئری ایدی. قیز دئیر: دده،‌ آرپا كوكه‌سین نئجه قویاق قوناقلارین قاباغینا؟

قوجا دئیر: اولسون، عیبی یوخدور.

شاع عباس گؤرر قیز بیلیجی قیزدی. باشدان یوخاری (آشاغی.م) باخار دئیر:

ـ قوجا، بوخاری یاخجی بوخاردی باشی كژدی.

قیز قاییدی دئیر: کژلیگین نه ائلیرسن؟ توستونو چكمگین دی!

شاه عباس بارماغینی دیشلر. چؤرك یئیرلر، دورارلار گئتمگه. قاپیدا پادشاه قوجایا دئیر:

ـ قاز گؤندرسم اؤترسن؟

قوجا دئیَر: آخ نئجه اوستاسییام !

شاهلا وزیر گلرلر یئتیشرلر شهره. وزیر سوروشار: شاه ساغ اولسون، او سؤزلر نه ایدی دانیشیردیز؟

شاه عباس دئیر: ـ گئت قوجادان سوروش اؤرگش.

وزیر گؤر‌ر اوزون ساخلیانمیر گلر قوجانین یانینا. قوجا دئیر: هر سؤزه یوز تومن آلارام، دئیرم. وزیر قبول ائلر.

قوجا دئیر: اوكی پادشاه سوروشدو ؟اوزاقداسان، یاخیندا؟؟ منیم گؤزلریمی سوروشوردو. من ده دئدیم ؟یاخیندایام؟ یانی اوزاغی گؤرنمیرم.

او داكی، سوروشدو ؟ایكیده‌سن، اوچده؟؟ یعنی عصایلان یول گئدیرسن یا یوخ؟ من ده دئدیم ؟اوچده‌یم؟ یانی، بعلی عصایلان گئدرم.

اوداكی دئدی ؟ایكیده‌سن، دؤرتده؟؟ عینكلریمی سوروشوردو، من دئدیم كی، دؤرتده‌یم. یانی، عینك تاخارام.

قازداكی سنسن. گؤندردی، یولدوم.

وزیر دئیر: او نمنه‌دی كی، بوخاری یاخجی بوخاریدی، باشی كژدی؟

قوجا دئدی: اونو دا قیزیم بیلر. و گلرلر قیزین یانینا.

قیز دئیر: من اونو تانیدیم، بیلدیم كی پادشاهدی. آرپا كوكه‌سی ده من اؤزومو دئییردیم.

او دا دئدی كی، قیز یاخجی قیزدی. آما گؤزو چئریدی.

من ده دئدیم كی: چئریلیگینه باخما. الینین ایشینه، اؤزونون باشاراجاغینا باخ؟؟

اوچ ـ صمدله بهروز و اونلارلا بیرلیكده چالیشان امكداشلاری، او ایللر، اؤنجه كیهان روزنامه‌سینده آچیلمیش آذربایجان صحیفهسینده و سونرالار تبریزده چیخان، ؟مهد آزادی؟ ده وئریلن فولكلور نومونه‌لرینی ییغماقدا كوللكتیو (دسته جمعی) ایش آپارمالاری ایدی. بو دسته جمعی ایشدن اول فولكلور توپلاما و آراشدیرما ایشی ایله مشغول اولانلار تكلیكده و اؤز ـ اؤزلوكلرینده بو ایشه ال قویوردولار. لاكین صمد و بهروز بو ایشه بیر دسته جمعی ایش كیمی یاناشیردیلار و ائله همین چالیشمالار نتیجه سینده یوخاریدا آدلارینی چكدیگیمیز روزنامه‌لرده چیخان آیری ـ آیری نومونه‌لرین آشاغیسیندا بیر سیرا صمد و بهروزلا امكداشلیق ائد‌نلرین آدلاری گئدیردی. بو آدلارین ایچرسینده باشلیجا اولاراق حسین محمدزاده صدیق( دوزگون)-ون آدینا چوخ تصادوف ائدیلیردی. او تاریخدن فولكلور توپلاما و آراشدیرما ایشلری ایله مشغول اولان صدیق، بو ایشی آیری ـ آیری فعالیتلری ایله یاناشی سونرالار دا داوام ائتدیرمیش و آذربایجان فولكلورونا عایید بیر سیرا توپلاما و آراشدیرما اثرلری یازیب یاراتمیشدیر.

همین امكداشلیق نتیجهسینده بیر طرفدن هله او گونه كیمی توپلانمامیش فولكلور ماتریاللاری ییغیلیر و او بیری طرفدن ده فارسجا دا اولسا (چونكی توركجه یازماق ایمكانی یوخ ایدی) صمد بهرنگی‌نین، حسین صدیق‌ین، علیرضا نابدل‌ین بیر سیرا فولكلور اوز‌رینده آپاردیقلاری آراشدیرمالار مئیدانا چیخیر. بیز آشاغیدا او گونه قدر ایلك دفعه توپلانان فولكلور ماتریاللاریندان و آردینجا دا فولكلورا عایید آراشدیرمالاردان پارچالار وئریریك:

اوزرلیك

اوزرلیكسن هاواسان،

مین بیر درده داواسان

هانسی ائوده سن اولسان

قادا - بالا سووا(ر)سان

درد قاپیدان گلنده

سن باجادان قووارسان

باشی بؤركلی اوزرلیك

دیبی كؤكلی اوزرلیك

سنی سالارام اودا

گؤر‌م حؤكمون اوزه‌رلیك

چرشنبه اولانین گؤزی

جومه آخشامی اولانین گؤزی

جومه اولانین گؤزی

شنبه اولانین گؤزی

شنبه صاباحی، هفته اوچی، چرشنبه آخشامی اولانین گؤزی

آغ گؤز، قارا گؤز، آلا گؤز، قونور گؤز، گؤی گؤز، آبی گؤز،

قوهوم اولا، یاد اولا

گؤزلری بو اوددا یانا

آی آت قاپان اوز‌رلیك

ائششك قاپان اوزرلیك

جمع گیزلین دردلرین، درمانین تاپان اوز‌رلیك؟

آیا باخانین گؤزی

گونه باخانین گؤزی

جمیع جهانین گؤزی

***

چیخدیم ساوالان داغینا،

رسول رضا

رسول رضانین سئچیلمیش شعرلری موبایل دا اوخوماق اوچون

فورمت:جاوا

حاضیرلایان :اوختای نژادمحمد

ائندیر-دانلود

عومور کیتابی

عومور کیتابی

باهار گونلریدیر، ساکیت بیر گئجه،

گلمیش اوتاغیما آی پنجه‌رمدن.

یئنه میز دالیندا اوتوروب تکجه،

قالین بیر کیتابلا دانیشیرام من.

او دئدی: - آز چئویر واراقلاریمی،

اوخو جومله‌‌نی دریندن بیر-بیر.

بو گون واراقلاییب بیر کیتاب کیمی

باخدیغین، اونوتما اینسان عومرودور.

شاعرسن، یاخشی باخ، دریندن دوشون،

زامانین ان کیچیک حؤکمونو دینله.

بیل کی، واراقلاییب کئچیرسن هر گون

عومور کیتابینی سن اؤز الینله.

تبریز، 1946

آتا بابا سؤزلری

بیر ده گلین اوْللام، اوْتوردوغومو-دۇردوغومو بیللم.

***

بیر ده قاتیرچی‌نین قاتیرینی هۆرکوتمه.

***

بیر دفعه‌‌ آلدانمیشدا قباهت آلدادانین،

ایکی دفعه‌‌ آلدانمیشدا قباهت آلدانانین.

***

بیر دفعه‌‌ یئمکنَن قارین دوْیماز.

***

بیر دلی قۇیویا بیر داش آتدی،

اوْن عاغیللی اوْنو چێخارا بیلمه‌دی.

***

بیر دلیدن یئددی مهله‌یه ضرر دیَر.

***

بیر دردلی‌نین درمانین اوْ درده دۆشندن آل.

***

بیر دیرهم مین عیبی اؤرتر.

***

بیر دوْغرو کی یالانا اوْخشادی، اوْنو سؤیله‌مه.

***

بیر الده ایکی قارپیز تۇتماق اوْلماز.

***

بیر ات کی گیردی قازانا، اوْلدو یئمه‌لی.

***

بیر گلن بیر ده گلر، صبر ائله.

***

بیر گؤردون نامردی، بیر ده گؤرسن، نامردسن.

***

بیر گؤرن یوْلداش، ایکی گؤرن قارداش.

***

بیر گؤز ایکی گؤزون گؤردویون گؤره بیلمز.

***

بیر گۆل ایله باهار اوْلماز.

***

بیر گۆن دۇز یئدیگین یئره قێرخ گۆن سلام وئر.

***

بیر گۆنون بَیلیگی ده بَیلیکدیر.

***

بیر حالالی مین حرام سایا بیلمه‌ییبدیلر.

***

بیر هسیردی، بیر مممدنه‌سیر.

***

بیر ایگید قێرخ ایلده مئیدانا گلر.

***

بیر ایگید یوْخسول اوْلا، اوْنا ال-آیاق گۆلر.

***

بیر ایگیدین پایی ایکی ایگیدی آج قوْیار.

ائی فلک

ائی فلک

آمان اولسون، آمان سنین الیندن،

ائیله‌دین باختیمی قارا، ائی فلک!

نئیله‌میشم بو دونیادا من سنه،

گلمیشم دوغروسو زارا، ائی فلک!

عزیز گونلر یار اولمادی بیزلره،

ائوین اوچسون، بالان دوشسون دوزلره،

اؤزون سؤیله نئیله‌میشیک سیزلره،

چکدین بیزی هر واخت دارا، ائی فلک!

بیر دفعه‌‌ سال باری حاقی یادینا،

یاندی افقان جهنمین اودونا،

کیمسه‌سی یوخ باری چاتا دادینا،

چوخ سوسادین، ناموس، آرا، ائی فلک!

سئلله‌نی

سئلله‌نی

گئجه-گوندوز، واختی-بیواخت آغلارام.

چشمیم یاشی جئیهون اولو، سئلله‌نی.

یاز مؤوسومو بولبول دیل-دیل اؤتنده،

باغ-باغچالار نرگیزله‌نی، گولله‌نی.

قاییتماق ایسته‌مز گؤزوم گؤزلدن،

قایغیمی آرتیرار دردیم تزلدن،

ائللرده قایدادی روی-ازلدن،

گؤزللرین شاماماسی الله‌نی.

مرد اودو کی، ایشین توتا مردیلن،

ار ایسته‌سن، کئچ نامرددن، ار دیلن،

رمز آنلایان، سؤز دوشونن، درد بیلن،

عالملرده شؤهرتله‌نی، بلله‌نی.

کؤنلوم طلب ائدیب، آختارا یارین،

خالق ایچره هیفز ائلر ناموسون، آرین،

یار یارینا گونده اولسا مقارون،

کؤنولو شن اولو، روحو تئلله‌نی.

قوربانییم، درد چکمیشم ناهانلار.

خیالیم سئومکدی سن تک جانانلار،

یاناشسا اوزونه موشتاق دهانلار،

نفس دیَر، جیغالاری یئلله‌نی.

دردی-عشقیم دفینه زحمت چکر دایم طبیب،

دردی-عشقیم دفینه زحمت چکر دایم طبیب،

شوکر کیم، اولموش اونا زحمت، منه راحت نصیب،

بیر زباندیر شرحی-قم تقریرینه هر برگی-گول،

ائیله‌مز بیهوده گول گؤردوکده افغان عند‌لیب.

بیلسه ذؤوقوم وصلدن فیرقتده افزون اولدوغون،

وصلدن منیم روا گؤرمزدی رشکیندن رقیب.

تنی-قفلتدیر پریته‌لتلره ایظهاری-حال،

سانما کیم، احباب حالیندان اولور قافیل حبیب.

آه، بیلمن نئیله‌ییم قورتولماق اولماز قئیددن،

من هریفی-ساده‌دیل، خوبان جمعالی دیلفیریب.

شم قوربیله تفاخور قیلما، ائی پروانه، کیم،

خیرمه‌نی-عومرون گؤیر برقی-فنادن عنقریب.

نولا آغلارسا فضولی رؤوزه‌ی-کویین آنیب،

لاجه‌رم گیریان اولور قیلغاج وطن یادین قریب.

الده قاییرما چیچکلر

الده قاییرما چیچکلر

آلتونلوجا ناخیشلی،

آغ گولداندا بیر دسته.

الده قاییرما “چیچک”

قویولموش میزین اوسته.

یام – یاشیل یارپاقلاری

آغ، قیرمیزی، بنفشه،

نه سو، نه قایغی ایستر

آرسیز – آرسیز، تپ تزه!

اوزون ایللر گئچسه ده

دوروب یاشایاجاقلار.

رییاکار طراوتله،

هله ده قالاجاقلار.

کیمسه نه دئییر، دئسین،

نه سؤیله‌ییر، سؤیله‌سین.

یوخ!

نه سوسوزوندان اؤلن،

نه عطیر ساچا بیلن،

بو پیلاستیکلری من

چیچک سانا بیلمیرم.

من بزک – دوزکلری،

گؤزللیک سانانمیرام.

گؤزللیکدن نه رنگه،

نه شکله آلدانمیرام.

نه سئون، نه سئویلن،

نه اوموب کوسمک بیلن،

نه یاشاماق آنلایان،

نه ده کی، اؤلمک بیلن.

جانسیز تؤر – تؤکونتولر،

گولمو، چیچکمی اولار؟

گول کمالدیر، حیاتدیر،

هم آچار، هم ده سولار!

بو، گول دیَیل، اؤلومدور،

آلدانیشدیر، دهشتدیر.

یوخ، اونا اؤلوم دئسم،

اؤلومه اهانتدیر.

اولسون! اؤلومده سولماق،

چورومک دهشتی وار.

ولاکین توخوم اولماق،

جوجرمک قودرتی وار.

نه قیزاریب سارالماق،

نه آچیلماق، نه سولماق،

نه اوتانیب، قیپچینماق،

محبت تانیماماق

گولمک بیلمه‌ینلرده

قهبه‌لیک صیفتی وار.

تهران 1353/1/13

سۇال جۆمله‌‌سی

سۇال جۆمله‌‌سی

بیر شئیی اؤیرنمک، دقیقلشدیرمک و یا یئنی معلومات آلماق مقصدیله ایشله‌دیلن جۆمله‌‌لره سۇال جۆمله‌‌سی دئییلیر.

اگر نقلی جۆمله‌‌لر واسطه‌‌سیله دانیشان شخص مۆساهیبینه معلومات وئریر، بیر معلومات اؤتورورسه، سۇال جۆمله‌‌لری دینله‌یه‌نین فیکرینی بیلمک، اوْندان معلومات آلماق، اوْنون کؤمگی ایله معلوماتینی دقیقلشدیرمک، زنگینلشدیرمک مقصدی داشیییر. مثلا:

- کیمسینیز، هارا گئدیرسینیز؟

- ائلچیگیک، سۇلطانین یانینا گئدیریک.

- بۇ زنن خایلاغی دا ائلچیدیر؟

- اوْ زنن اۇزون حسنین آناسیدیر. اوْنا باش ایمه‌لیسن، آغایی-باشچی. (ف. کریمزاده)

سۇال جۆمله‌‌لری اینتوْناسییانین، سۇال عوضلیکلری‌نین و سۇال اداتلاری‌نین کؤمگی ایله قۇرولور.

اینتوْناسییا سۇال معناسی یارادان ان اۇنیوئرسال واسطه‌‌دیر. سۇال جۆمله‌لری‌نین بیر قیسمی باشقا هئچ بیر واسطه‌‌ اوْلمادان، یالنیز اینتوْناسییانین کؤمگی ایله یارانیر. بۇ جۆر سۇال جۆمله‌‌لری اؤز ستروکتورونا گؤره نقلی جۆمله‌‌لره چوْخ یاخیندیر. یالنیز خبرین سوْن هئجاسی‌نین بیر قدر اۇزون تلفّوظو ایله بۇ نؤو سۇال جۆمله‌‌لری نقلی جۆمله‌‌لردن فرقله‌نیر؛ مس.: اشرفین باجیسیدیر. - اشرفین باجیسیدیر؟ ائوه گئدیرسن. - ائوه گئدیرسن؟ اوْخوماق ایسته‌ییرسینیز. - اوْخوماق ایسته‌ییرسینیز؟ کنده گئدیریک. - کنده گئدیریک؟ و س.

بئله‌لیکله، جۆمله‌‌ده هئچ بیر دیَیشیکلیک ائتمه‌دن، یالنیز خبرین سوْن هئجاسینی بیر قدر اۇزون تلفّوظ ائتمکله نقلی جۆمله‌‌نی سۇال جۆمله‌‌سینه چئویرمک اوْلور. سؤز سێراسی اوْلدوغو کیمی قالیر و حتی منطیقی وۇرغونون اؤز یئرینی دیَیشمه‌سی ده بۇنا مانع اوْلا بیلمیر؛ مس.: سیز اۇنیوئرسیتئتده اوْخویورسونوز؟ سیز اۇنیوئرسیتئتده اوْخویورسونوز؟ سیز اۇنیوئرسیتئتده اوْخویورسونوز؟

قئید. جانلی دانیشیق دیلینده، خۆصوصن قرب قروپو شیوه‌لرینده (کلبه‌جر، لاچین، قۇبادلی و س. ) بۇ جۆر سۇال جۆمله‌سی‌نین یارانماسی اۆچون هئجا اۇزانماسی باشقا سؤزلرین، حتی اداتلارین دا اۆزرینه دۆشه بیلیر؛ مس.: گئنه کنده گئدیرسن؟ کنده ده گئدیرسن؟

اینتوْناسییا ایله قۇرولان سۇال جۆمله‌‌لرینه -مێ (-می، -مۇ، -مۆ) شکیلچیسینی آرتیرماق اوْلور؛ مس.: کنده گئدیرسن؟ - کنده گئدیرسنمی؟ اشرفین باجیسیدیر؟ - اشرفین باجیسیدیرمی؟ و س. بۇ زامان آرتیق خبرین سوْن هئجاسی‌نین اۇزون تلفّوظونه احتیاج قالمیر.

سۇال جۆمله‌لری‌نین یارانماسیندا باشقا قرامماتیک واسطه‌‌لر (اداتلار، سۇال عوضلیکلری) ایشتیراک ائتدیکده اینتوْناسییانین یۆکو خئیلی آزالمیش اوْلور. بۇ جۆر حاللاردا ان فعال مؤوقئیی عوضلیکلر اؤز اۆزرینه گؤتورور و سۇال جۆمله‌لری‌نین فوْرمالاشماسیندا سۇال عوضلیکلری مۆهوم روْل اوْیناییر.

بۆتون سۇال عوضلیکلری سۇال جۆمله‌لری‌نین یارانماسینا سبب اوْلور؛ مس.: بس ایندی قێزینیز هارادادیر؟ (ای.افندییئو) آدینیز نه دیر؟ اوْنلار بۇرادا نه ایش گؤره بیلرلر؟ (ای.افندییئو) مۇغاملاردان هانسینی بیلیرسینیز؟ (ای.افندییئو) بۇ گۆن نه ایله مشغول اوْلدونوز؟ (ای.افندییئو) یاخشی، آنا، ایندی نه واخت گئدیرسن؟ (ای.افندییئو) سحر ساعت نئچه‌ده شهره گئده‌جکسینیز؟ (ای.افندییئو)

سۇال عوضلیکلری بعضا سۇال اداتلاری ایله بیرگه چێخیش ائدیر و بئله حاللاردا سۇال معناسی گۆجلنمکله یاناشی، علاوه‌‌ معنا چالارلاری دا یارانیر؛ مس.: داها بس دَ‌ییرمان نه اۆچوندور؟ بس سن نه اۆچون اوْ چاغاجان یاتمامیشدین؟ نییه اینجیگیرم کی؟ گؤره‌سن، دَ‌ییرمانچی مۇسا بۇ ساعت نه ائدیر؟ یاخشی، خئییر ایشین تقسیرکاری کیمدیر؟ پهلوانی مغلوب ائتمه‌یه نه وار کی؟ صدر بۇنا نییه اعتراض ائدیر کی؟ بس دَ‌ییرمانین کؤهنه بیناسی نه اوْلسون؟ یاخشی، بس ایندی نئیله‌یک؟ نه معناسی وار ایدی کی؟ آی خالا، آخی بۇ بینوا اوْن چیی یۇمورتانی نئجه ایچسین؟ بس آتاسی بیر اوْ قدر پۇلو کیمین اۆچون قازانیر؟ بس اوْرادا نه یئییرسینیز؟ بس نه اۆچون فیرنگیز هئچ منه دئمه‌ییب؟ و س. (ای.افندییئودن)

بۇ جۆمله‌‌لرده‌کی بس، کی اداتلاری تاکید، آخی، مگر اداتلاری، یاخشی، گؤره‌سن موْدال سؤزلری تعجب و س. بیلدیریر، سۇال معناسینی گۆجلندیریر. سۇال معناسی‌نین یارانماسیندا سۇال اداتلاری‌نین و بعزی موْدال سؤزلرین روْلونو اؤیرنمک اۆچون آشاغیداکی جۆمله‌‌لره دقت یئتیرک:

سنین اۆچون بۇرادا چوْخ چتین کئچمیر کی؟ بلکه، منه آجیغین تۇتدوغو اۆچون بئله دئییرسن؟ بیر یئرین-زادین یارالانماییب کی؟ قوْرخوب ائله‌مه‌دین کی؟ سیز بیر ده اوْرا قاییتمایاجاقسینیز کی؟ مگر نازخانیم باجی تک یاشاییر؟ (ای.افندییئودن)

بیرینجی جۆمله‌‌ده سۇال معناسی کی اداتی‌نین و اینتوْناسییانین کؤمگی ایله یارانمیشدیر. همین جۆمله‌‌نی نقلی جۆمله‌‌ کیمی تلفّوظ ائدک: سنین اۆچون بۇرادا چوْخ چتین کئچمیر. گؤروندویو کیمی، بۇ زامان کی اداتینی آتماق لازیم گلیر؛ لاکین تعجب مقامیندا کی اداتینی ساخلاماق دا اوْلار: (نییه ائله دئییرسن؟) سنین اۆچون بۇرادا چوْخ چتین کئچمیر کی... همین جۆمله‌‌نی تسدیق جۆمله‌‌ شکلینه سالاق: سنین اۆچون بۇرادا چوْخ چتین کئچیر؟ سنین اۆچون بۇرادا چوْخ چتین کئچیر کی؟ کی اداتی اوْلمادیقدا کئچیر سؤزونون سوْن هئجاسی، کی اداتی اوْلدوقدا ادات اؤزو اۇزون تلفّوظ اوْلونور. آیدین اوْلور کی، اینکار جۆمله‌‌لرده سۇال معناسی‌نین یارانماسی اۆچون لازیم اوْلان فاصیله‌نی زامان شکیلچیسی -اێر آلیر. لاکین اینکار شکیلچیسی ایله بیرلیکده همین جۆمله‌‌نی نقلی جۆمله‌‌ کیمی ده تلفّوظ ائتمک اوْلار: سنین اۆچون چوْخ چتین کئچمیر کی. (نییه گیلئیله‌نیرسن؟) آیدین حیسس اوْلونور کی، بۇرادا فرقی یئنه اینتوْناسییا یارادیر: نقلی جۆمله‌‌لرده خبرله ادات آشاغی توْنلا، سرعتله تلفّوظ ائدیلدیگی حالدا، سۇال جۆمله‌‌لرینده اوْنلارین آراسیندا نیسبتن آرتیق فاصیله اوْلور و اداتین منطیقی وۇرغو ایله تلفّوظو حیسس اوْلونور.

بلکه، منه آجیغین تۇتدوغو اۆچون بئله دئییرسن؟ - جۆمله‌‌سیندن بلکه موْدال سؤزونو آتساق، خبرین سوْن هئجاسی اۇزون تلفّوظ ائدیلمه‌لیدیر. مگر نازخانیم باجی تک یاشاییر؟ جۆمله‌‌سیندن مگر اداتینی آتدیقدا دا خبرین سوْن هئجاسی اۇزون تلفّوظ ائدیلمه‌لیدیر. سۇال معناسی‌نین فوْرمالاشماسی اۆچون لازیم اوْلان فاصیله‌نی بلکه، مگر سؤزلری آلیر. بۇ جۆر جۆمله‌‌لر اینتوْناسییا ایله قۇرولان سۇال جۆمله‌‌لرینه چوْخ یاخیندیر و سۇال معناسی همین سعزلرین کؤمگی ایله یارانیر. هئچ شۆبهه‌سیز، بۇ حالدا منطیقی وۇرغونون سوْن سؤزلره دۆشدویونو ده اۇنوتمامالیییق.

سۇال شکیلچیسی -مێ (-می، -مۇ، -مۆ) (بۇنا سۇال اداتی دا دئییلیر) سؤزلرین سوْنونا آرتیریلاراق، مۆستقیل سۇال معناسی‌نین یارانماسینا سبب اوْلور؛ مس.: چای قوْیموشوق، سنه ده گتیریممی؟ بیزیم قێزلار نئجه، خوْشونوزا گلیرمی؟ نه اوْلدو، بَییم، فیکیرلشدینمی؟ هه... گؤر هئچ آغلیما گلیرمی؟ ائوینیزدن مکتوب آلیرسانمی. (ای.افندییئودن)

سۇال عوضلیکلری ایله سۇال شکیلچیلری‌نین یاراتدیغی سۇال معنالاریندا فرق وار. سۇال جۆمله‌‌سی سۇال عوضلیکلری‌نین کؤمگی ایله فوْرمالاشدیقدا سۇال معناسی جۆمله‌‌نین عۆمومی مظمونو ایله باغلی اوْلور و بۇنا گؤره ده یئنی اینفوْرماسییا وئرن جاواب جۆمله‌‌سینه احتیاج اوْلور؛ مس.:

- منیم شئیلریمی هارا آپاریبسان؟

- تزه منزیله. (بئش .بابانلی)

- گلن کیمدیر، ه؟

- اوْ قوْشاتخاندیر، اوْ ادعاسی یئره-گؤیه سێغمایان معاریف مۆدیری. (م. ایبراهیموْو)

گؤروندویو کیمی، هر ایکی مثالدا مۆساهیبلردن ایکینجیسی سۇالا یئنی اینفوْرماسییا وئرن جۆمله‌‌ ایله جاواب وئرمه‌لی اوْلموشدور. سۇال شکیلچیلی جۆمله‌‌لرده ایسه بۆتون اینفوْرماسییا سۇال جۆمله‌سی‌نین اؤزونده اوْلور؛ سۇال وئرن شخصین مقصدی اینفوْرماسییانی دقیقلشدیرمکدیر. اوْدور کی، بۇ جۆر سۇاللارین جاوابی عادتا قێسا اوْلور؛ بلی، یوْخ، خئیر، هه، اصلا، البته‌‌ و س. کیمی سؤزلردن عبارت اوْلور؛ مس.: کنده گئده‌جکسنمی؟ سۇالینا وضعیتدن آسیلی اوْلاراق، بلی، یوْخ، هه، البته‌‌، سؤزسوز، شۆبهه‌سیز و س. سؤزلرله قێسا جاواب وئرمک اوْلار. دانیشانین مقصدیندن، ایسته‌ییندن، حادثه‌‌یه مۆناسیبتیندن آسیلی اوْلاراق، بۇ جۆر قێسا جاوابلا یاناشی، تام جاواب دا وئریله بیلر:

- اۇزاقدامی یاشاییرسینیز؟

- خئیر، ائویمیز لاپ یوْلونوزون اۆستونده‌دیر. (بئش .بابانلی)

-مێ (-می،-مۇ،-مۆ) شکیلچیلی سۇال جۆمله‌‌لرینده مۆساهیبین جاوابی تامامیله گؤزله‌نیلمز ده اوْلا بیلر. بۇ جۆر حاللاردا سۇالا جۆت ترکیبلی و یا تک ترکیبلی جۆمله‌‌لرله جاواب وئرمک مۆمکوندور؛ مس.:

- منیم اۆزوم پاییمی گتیرمیسنمی؟

- کؤنلو بالیق ایسته‌یه‌نین قۇیروغو سۇدا گرک. (بئش . بابانلی)

قئید ائتدیگیمیز شکیلچی‌نین ایشتیراکی ایله فوْرمالاشان سۇال جۆمله‌‌لری اینتوْناسییا ایله قۇرولان جۆمله‌‌لره چوْخ یاخیندیر. شکیلچینی ایختیسار ائتمکله خبرین سوْن هئجاسی‌نین اۇزون تلفّوظوندن ایستیفاده ائتمک و یا اۇزانما اۆچون لازیم اوْلان واختی بۇ شکیلچی ایله دوْلدورماق مۆمکوندور؛ مس.: وۆقار! سنسن، اوْغول؟ یاخشی کینوْدور؟ سن یئنه گلدین؟ اوْن بیر تامامدیر؟ آتانیز یوْخدور؟ سیز ده معزونیته چێخیرسینیز؟ آلاگؤزو گؤرمه‌دین؟ راستینا چێخمادی؟ منم. تانیمادین؟ (بئش .بابانلیدان)

بۇ جۆر مثاللاردا خبرین سوْن هئجاسی‌نین فرقلی تلفّوظونو -مێ (-می،-مۇ،-مۆ) شکیلچیسی ایله آرادان قالدیرماق و سۇال معناسینی ساخلاماق مۆمکوندور: وۆقار؟ سنسنمی، اوْغول؟ یاخشی کینوْدورمو؟ سن یئنه گلدینمی؟ و س.

مۆرککب جۆمله‌‌لرده ده سۇال معناسی عینی واسطه‌‌لرله فوْرمالاشیر؛ مس.: سنه نه دۆشوب کی، یالانچی وعدلره آلدانیب باشینی جنجل بیر ایشه قاریشدیریرسان؟ سیزه دئمیشم، من هاردا اوْخویورام؟ (بئش .بابانلی) بس نه جۆر اوْلور کی، سیز منی پنجره‌دن ایشه گئدن گؤرورسونوز، آمما من سیزی هر دفعه‌‌ گلیب لابوْراتوْرییادا تاپیرام؟ (بئش .بابانلی) ائله بیلیرسن کی، گۆنشلی سنین خئیرینه چالیشیر، سنه جانی یانیر؟ (بئش .بابانلی)

سۇال جۆمله‌لری‌نین اۆسلوبی ایمکانلاری گئنیشدیر. هم اینتوْناسییا ایله، هم ده اداتلارین ایشتیراکی ایله قۇرولان سۇال جۆمله‌‌لرینده مۆختلیف موْدال مۆناسیبتلر ایفاده اوْلونور.

سۇال جۆمله‌لری‌نین بیر قیسمی جاواب آلماق مقصدیله دئییل، تسدیق و یا اینکار فیکری داها ائموْسیوْنال شکیلده ایفاده ائتمک اۆچون ایشله‌دیلیر. بۇ جۆر جۆمله‌‌لر ریتوْریک سۇال جۆمله‌‌لری آدلاندیریلیر. ریتوْریک سۇال جۆمله‌‌لریندن پۇبلیسیستیک دیلده داها چوْخ ایستیفاده اوْلونور. لاکین بدیی دیلده ده اوْنلارین روْلو بؤیوکدور؛ مثلا: سۇلطان امیرلی ائوله‌نیب، لاپ یاخشی ائله‌ییب! مگر داشدیر، دمیردیر سۇلطان امیرلی؟ اینسان دئییلمی؟ سئوه بیلمزمی؟ سئویله بیلمزمی؟ تکلیگین عذاب-اذیتینی آزمی چکیب، سۇبایلیغین محرومیتلرینی آزمی گؤروب کی، بۇندان سوْنرا دا گؤرسون؟. . (ای.حسینوْو)

بۇ جۆر سۇال جۆمله‌‌لری مظمونجا نقلی جۆمله‌‌لره چوْخ یاخیندیر و دوْلایی یوْللا حؤکم ایفاده ائدیر: سۇلطان امیرلی داش دئییل، دیوار دئییل. اینساندیر. سئوه بیلر و س.

ریتوْریک سۇال جۆمله‌لری‌نین سوْنوندا اکثرن سۇال ایشاره‌سی، بعضا بیرلیکده سۇال و نیدا ایشاره‌لری قوْیولور.

وزیرین گۆلجماللا صؤحبتی

وزیرین گۆلجماللا صؤحبتی

– قێزیم، سؤیله نه دیر بۇ ماجرالر؟

سنین حاقیندا بلکه ایفتیرالر؟

چکینمه، دوْغروسون سؤیله، اؤزون سن،

بۇ چیرکین ماجرانین لاپ دۆزون سن.

قبول ائیله نصیحت، ائیله باور1،

من اوْللام دار گۆنونده یارو یاور.

سنی شاهین گؤزونده ائیله‌مک پاک،

بۇ پیرین بوْرجودور، گل اوْلما شککاک.

بَیانه گلدی اوْل دم پاک تینت،

دئدی: – لازیم دئییلدیر بۇنجا میننت،

فسادو فیتنه‌یه بیگانه‌یم من.

گۆناهسیز مهو اوْلان پروانه‌یم من!

الیمدن چێخمامیش هئچ بیر جینایت،

دیلیمدن گؤرمه‌میش کیمسه خیانت،

اگر سۇلطان دۆشوبدور بدگومانه،

گلر بیر گۆن سؤزون سؤیلر زمانه.

دئدی: – بۇنلار تمام افسانه سؤزلر،

نجاته یوْخ گۆمان، بیگانه سؤزلر.

اگر ایستر ایسن تاپماق نجاتی،

خلاص ائتمک خطردن سن حیاتی،

قبول ائیله سؤزوم، اوْلما اینادکار،

سلاهی-مصلحتدیر، بؤیله رفتار.

خبر گؤندر کی، سۇلطان دعوت ائتسین،

سنینله بیر اوْتاقدا صؤحبت ائتسین.

اوْنا سؤیله کی: “منده یوْخدو تقسیر،

خیانت باش وئریبسه، سن مۆقسسیر.

سارایا دعوت ائتدین بختییاری،

اله آلدی اوْ دا کۆللی ایختییاری.

گؤروب آزاد اؤزون اوْ، جانه گلدی.

صفایی-نشه‌سی تۇغیانه گلدی.

منه عشقی-محبتدن دانیشدی.

وۆصالیمچون اوْدا یاندی، آلیشدی،

منه ائلانی-عشق ائتدی بۇ اوْغلان،

__________

1 اینانماق

کی، ایستردی اوْلا تختینده سۇلطان.

سنی قتله جسارت ائتمیش ایدی،

بۇ قصد ایله سرایه گئتمیش ایدی”.

وزیرین سؤزلریندن گۆلجمالین،

وۆجودی تیتره‌دی، اوْل خوْش خیسالین،

دئدی: – بۇنلار تمامن ایفتیرادیر،

گۆناهسیز بیر اسیره نه روادیر؟

دئدی: – بۇنجا ایناده اوْلما مایل،

اوْلارسان بختییارلا سن ده ضاییل.

ایناده اۇیما سن، گل اوْلما بدنام،

نه لازیم مهو اوْلا سن تک گۆل اندام.

نهایت اوْلدو نایل مقصده اوْل،

تاپیب اوْ گۆلجمالین قلبینه یوْل،

نه کیم، اؤیرتمیش ایدی اوْل سیتمکار،

گلیب خاتون حۆضوره ائتدی ایختار.

“وزیر دئدی کی: - ائی سۇلطانی-کامیل!”

“اوْنون قتلینده اصلا اوْلما قافیل!”

“حقیقت سنه ظاهر اوْلدو احوال”،

“نه دیر قێلماق دخی تسدیق ائهمال؟”

“اوْنا لاییق یئتیشسین قوْی جزای”

“کی، عیبرت اوْلا هر بیر ناسزای”.

شرارت ائیله‌دی سۇلطانه تعسیر،

دئدی: - گؤرمک گرک بۇ یوْلدا تدبیر،

سالین زیندانه، یاتسین قوْی سوْن آخشام.

صاباح قتلی اۆچون وئررم سرانجام.

و سۇلطان امرینی ائدینجه ایتمام،

گۆنش باتدی و اوْلدو وختی-آخشام.

اوْنو آپاردیلار زیندانه اوْل دم،

یئنه باغلادیلار زنجیره مؤحکم.

صمد وۇرغونا

صمد وۇرغونا

سن تلسمه‌دین

قوْی نغمه دئمه‌یه بۆلبول تلسسین،

گزدیگی، گؤردویو اۆچ آیدیر، شاعر.

سنین کی، کۆکره‌ین ایلهامین، سسین

مجرایا سێغمایان بیر چایدیر، شاعر.

کؤنلو قار گزنلر تلسسین داغا،

داغین تلسمه‌سی، منجه، عبثدیر.

دنیزلر جان آتسین عمّان اوْلماغا،

عمّانین اؤز سۇیو اؤزونه بسدیر...

قلبین اوْد گزمه‌دی شاختا کسنده،

سؤیله‌دین هر فصلین اؤز عالمی وار.

دئدین تلسسن ده، تلسمه‌سن ده

یئنه اؤز واختیندا گله‌جک باهار.

گاه اوْلدو اوْیلاغین گؤیزن داغی،

سؤزونله آچیلدی آیین قاباغی.

اصل بایرامینی بایرامقاباغی

- ائله‌دی گؤرنده گؤزللر سنی.

سازینا واقیفین سسیمی گلدی،

سسیندن باهارین نسیمی گلدی.

آلقیشا فۆضولی، نسیمی گلدی،

عشقه گتیرنده قزللر سنی.

گاه سینن کۆر اوْلدو کۆر قێراغیندا،

قافقازلا تن دۇردون قافقاز داغیندا.

مۇغاندان قاییدیب ایش اوْتاغیندا

"مۇغان"اێ یازاندا تلسمه‌دین سن.

تله‌سن آتلیلار یوْلدا قالاجاق،

آراملا گئدنلر چوْخ گئتدی آنجاق.

گؤرمه‌یه تلسدی سنی باغچا-باغ،

بنؤوشه اۆزنده تلسمه‌دین سن.

صنعتین آغ گۆنو اۆزونه دۆشدو،

ائللر صؤحبتینه، سؤزونه دۆشدو.

جئیرانلار ملشیب ایزینه دۆشدو،

جئیرانی گزنده تلسمه‌دین سن.

بۇ گۆن اللی یاشا قوْیورسان قدم،

معنالی کئچرسه یاش، کئچسین، نه قم...

بیر واخت دا گله‌جک، دئیه‌جک قلم:

عؤمرونون یۆزونده تلسمه‌دین سن.

12 مای 1956

کوفه‌نین تعریفی

کوفه‌نین تعریفی 
باغداددان سونرا دا سن کوفه‌یه گئت، 
کوفه‌نی سعادت تورپاغی زنن ائت، 
کوفه‌یه گیریرکن اولجه، شکسیز، 
دؤرد آرخ گوره‌جکسن اورادا تمیز. 
کوفه‌لی دوشونسه عدالت، شرف، 
هورمتله باخاجاق باغدادا طرف. 
بیر شهر گوررسن، فاضیل آداملار، 
کماللا، لوطف ایله اورادا یاشار. 
کوفه‌نین گئنیشدیر خئیلی ساحه‌‌سی، 
قورتارماز بورانی گزسه ده مسیح. 
یاتیب هود پئیغمبر بورادا راحت، 
نوح دا بو شهرده ائتمیش ایقامت. 
سو، آتش ایجیندن بو یئر یوکسه‌لیر، 
مشریقه، مغریبه گوزللیک وئریر. 

سئوگیلیم

سئوگیلیم

شهلا گؤزلرینی گؤردویوم زامان

دئدیم: گول اوستونه بیر ژاله دوشموش.

بیلمم او گؤزلرده نه معنا واردیر،

بو شاعر عشقیندن خیالا دوشموش.

حوسنوندن بللیدیر، ائی نازلی دیلبر،

سنی قوجاغیندا بؤیوتموش باهار.

چیینینه تؤکولن خورمایی ساچلار

سانکی مرمر اوسته شلاله دوشموش.

گؤزلرین سالیبدیر منی کمنده،

یقین بو حالیمی دویموسان سن ده.

کیم سنی قیزلارلا گؤرسه چمنده

دئیر، گولوستانا بیر لاله دوشموش.

دئمیرم مجنون تک چؤللرده قالدیم،

نه ده فرهاد کیمی هئی کولونگ چالدیم.

نه سنان اولدون کی، شؤهرتیم، آدیم

دئیه‌لر، اوبایا، ماهالا دوشموش.

او گون کی، قاپیدان باخیب کئچیبسن

منی آتشلره یاخیب کئچیبسن.

بیر اینصافین اولسون، ائی نازلی دیلبر،

گل گؤر کی، عاشقین نه حالا دوشموش.

تبریز، 1945

نصر‌الدین شاهین هجوینده

نصر‌الدین شاهین هجوینده

ناصیرالدین شهی-عادیل کی، صمیمی-دیلدن،

عومری-طولانیدی حقدن اونا دایم دیله‌ییم.

گزدی روسیه‌نی، هم رومو فیرنگیستانی،

توتدو آوازه‌سی آفاقی، آچیلدی اورگیم.

خلق دئرلردی کی، ایسکندری-سانیدیر شاه،

بو سیاهتده دخی قالمادی بیر ذره‌‌ شکیم.

بو خبر چیخدی کی، ناگاه گلیر شیروانه،

او گولی-گولشه‌نی-ایران، آچیلدی چیچه‌ییم.

هر او شخصین کی، ائوی اوچموش ایدی، زلزله‌‌دن،

دئدی کیم، شاه گلیر، اویدو قیزیلدان دیرگیم.

شورا، هم فوقرا جومله‌‌سی گؤز دیکدی یولا،

فیلهقیقت کی، رهی-شاهه دیکیلدی ببه‌ییم.

من ده بیر تورکی قسیده یازیب اینشا ائله‌دیم،

دوزلو، شیرین سؤز ایدی، نه اؤزومو نظمه چکیم.

حقی، زننیم بودو کیم، سؤز تانییان کیمسه‌دی شاه،

سایه‌ی-قادیری-سوبحان اولاجاقدیر کؤمگیم.

قیسسه کوته، گئجه‌دن بیر نئچه پاس اؤتموش ایدی،

شهره شه وارید اولوب یاتدی، قوتاردی کوله‌ییم.

صوبح میندی کاروتا*، سرعت ایله اولدو روان،

ایلتیفات ائتمه‌دی بیر شخصه نه عاریف، نه حکیم،

توتدولار خلق چؤرک، کسمه‌دی چون بیر لؤغمه،

گؤروب اول صورتی بیلدیم کی، کسیلدی چؤرگیم.

نه منیم شئریمه باخدی، او نه درویشلره،

دئدی: بو خلقدن افضلدی منه بیر قپه‌ییم.

دئدیلر کیم، منه بو قیسسه‌یه یاز بیر تاریخ،

من دئدیم کیم، دئمنم، ضایع اولوبدور امه‌ییم.

لئیک سئیّد دئدی تاریخینی، بیر اکسیگی وار،

نییه گلدی، نییه گئتدی بو†

* کارئتا.

† سون میصراع ابجدله حسابلاندیقدا 1281-جی ایل آلینیر. بو رقه‌مه بیر علاوه‌‌ ائتدیکده و میلادی تاریخه

چئویردیکده 1865-جی ایل آلینیر.

آی قیز!

آی قیز!

قویدون قدم بئش یاشینا،

قیز، چادرا سالدین باشینا،

بیر نامه یاز قارداشینا،

یوللاسین بیر قورآن سنه.

گئتمه مسجیده قورآن اوخو،

آراخچین تیک، جوراب توخو،

یاخشی دئییل گونوز یوخو،

گئجه‌لر یات، قوربان سنه.

آی قیز، بیر گون بؤیور بویون،

نیشانلی یوللار بیر قویون،

باشیوا گلر مین اویون،

توی ائیلر چون آنان سنه.

ارین سنی دوز تک یالار،

قوللارین بوینووا سالار.

قاینانان ساچلارین یولار،

ار اولسا مهریبان سنه.

ارین حاجی مممدوه‌لی،

سحر گئدر، آخشام گلی،

بالدیزلارین اولار دلی،

آلسا زری تومان سنه.

او گون کی، اولارسان گبه،

ترپشسه قارنوندا ببه،

قاینانان گلر غضبه،

دارتدیرار دَ‌ییرمان سنه.

دوزونو چوخ سالار اتین،

آتار بوینونا اؤورتین،

آرتار قمین، کسالتین،

ار چون دئیر یامان سنه.

خانیم ننه، یاواش-یاواش

بیر گون دئیر بونو: داداش،

یئیر هر گون سککیز لاواش،

ارین اولار دوشمان سنه.

قیز اولسا دوغدوغون اوشاق،

نه بال وئرر، نه قایغاناق،

یارما شیله‌سی بیر چاناق

یئدیردر قاینانان سنه.

گؤرسن آغزین اولور آجی.

قاشقاباغین سالیر باجی.

سیفاریش ائت گلسین فالچی،

دئسین بئش-اون یالان سنه.

تاسی قورار دئیر: گلین،

بئش قران وئر، بیر ده یلین،

باغلاییم جیننرین الین،

یئتیرمه‌سین زیان سنه!

بالدیزلارین سحر چاغی

اوستووه سورتر قورد یاغی.

پولون یوخدور، سات قولباغی،

گتیر، ائدیم درمان سنه!

ساتارسان قولباغی-زادی،

توکز باجی ائیلر جادی.

بیلر ارون، چکر دادی،

شیرین اولماز اوغلان سنه.

 
  • یارپاقلارین سایی :90
  • ...  
  • 5  
  • 6  
  • 7  
  • 8  
  • 9  
  • 10  
  • 11  
  • ...  
 

وبلاقا گؤره

بو دیل دنیزدی سیزین تک صدفده اینجیسی وار
قیزیلدی سیزده اولان اوزگه‌نین اگر میسی وار
دئسزکی اودلو دیاردی بیزه وطن یاراشار
بیزیم اوجاقلارین آنجاق کور ائیله‌ین هیسی وار
"عقیل"
وبلاق مودیری : نژادمحمد

سون یازیلار

آختارماق

یازارلار

Page Rank بالاجا خوخان آذربایجان تورکجه سینده ایسلام دینی و قرآن کریم